Pehlevî İranı
1925'ten 1979'a kadar İran'ı yöneten rejim
İran Şehinşah Devleti, 1925’ten 1979’da monarşinin devrildiği İran İslam Devrimi’ne kadar varlığını sürdüren bir yönetimdir. Farsça adı «کشور شاهنشاهی ایران» şeklinde ifade edilir ve genellikle Pehlevi İranı olarak anılır.
1925 yılında, eski bir tuğgenerali olan Rıza Pehlevi, Kaçar Hanedanı’ndan Ahmed Şah Kaçar’ı tahtan indirerek kendisini Şah ilan etti. 15 Aralık 1925’te taç yeminini yapan Rıza Pehlevi, Kaçar İranı’na son verdi. Başlangıçta cumhuriyet ilan etmeyi düşünen Pehlevi, İngilizlerin ve din adamlarının karşı çıkmasıyla bu planı terk etti. 1930’lu yıllarda aşırı laik ve milliyetçi tutumu bazı orta sınıflar tarafından takdir görse de muhafazakar kesimden eleştiri topladı. 1935’te ülkenin resmi adını İran olarak değiştiren bir kararname yayımladı; bu değişiklik Batılı ülkeler tarafından da benimsendi. Oğlu Muhammed Rıza Pehlevi ise 1959’da “İranlı” ve “Fars” terimlerinin birbirinin yerine kullanılabileceğini belirtti.
İran’ın petrol kaynakları büyük ölçüde Anglo-Pers Petrol Şirketi’nin kontrolündeyken, I. Dünya Savaşı’nın getirdiği İngiltere ve Rus işgali ve sonrasındaki örtbas çabaları nedeniyle Rıza Pehlevi, İngiliz ve Sovyet şirketlerine sözleşme vermekten kaçındı. Bunun yerine Almanya ve İtalya gibi Avrupa ülkelerinden teknik destek almayı tercih etti.
II. Dünya Savaşı sırasında Rıza Pehlevi’nin Sovyetler Birliği ve Birleşik Krallık’a karşı tutumu, İngilizleri İran’daki Alman mühendis ve teknisyenlerin petrol tesislerine sabotaj düzenlediği iddiasıyla tüm Alman vatandaşlarının sınır dışı edilmesini talep etmeye yöneltti. Pehlevi, bu talebi kalkınma projelerini tehlikeye atacağı gerekçesiyle reddetti. 1941 Temmuz’unda İngilizlerin, İran’da Almanların sınır dışı edilmesini istemesi üzerine Rıza Pehlevi yine ret etti. Sonuçta 25 Ağustos 1941’de Sovyetler ve İngilizler, İran’ı sürpriz bir şekilde işgal etti; ülke bir haftadan kısa bir sürede teslim oldu ve Pehlevi Güney Afrika’ya kaçtı. İşgalin gerçek nedeni, Pers koridorunun Sovyetler Birliği’ne tedarik yolu olarak kullanılması ve İran petrollerinin güvence altına alınmasıydı. 16 Eylül 1941’de Rıza Pehlevi tahtan çekildi ve 21 yaşındaki oğlu Muhammed Rıza Pehlevi tahta geçti.
Muhammed Rıza Pehlevi dönemi, savaş boyunca İran üzerinden Sovyetlere Amerikan ve İngiliz tedariklerinin geçmesini sağladı; ayrıca 120.000 Polonyalı mülteci ve Anders’ın Ordusu’na ev sahipliği yaptı. 13 Eylül 1943’te Müttefikler İran’dan tamamen çekileceklerini duyurdu, fakat savaş sonrası Sovyet askerleri bölgeden ayrılmadı. Kuzeybatı İran’da Azerbaycan Millî Hükûmeti ve Mahabad Cumhuriyeti gibi kukla devletler kuruldu; bu gelişmeler Soğuk Savaş’ın ilk çatışmalarından biri olarak kabul edilir. İran, Sovyetlerin çekilmesi karşılığında 1946 Mayıs’ında petrol imtiyazları vaat ederek, Sovyetlerin tamamen geri çekilmesini sağladı.