Bütün gün oturan fare: Frederick ve görünmeyen emeğin değeri

Leo Lionni'nin Frederick'i 1967'de Pantheon Books'tan çıktı; Amerikan Kütüphane Derneği'nin kayıtlarına göre 1968 Caldecott Onur Kitapları arasına girdi. Kırk sayfalık bir çocuk kitabı, ama sorduğu soru fazlasıyla yetişkin: bir emek görünmüyorsa, sayılmıyorsa, var mı sayılır? Maria Popova, The Marginalian'da 20 Eylül'de yayımlanan yazısında kitabı tam bu noktadan okuyor: yaratıcı işin büyük bölümü, ortaya çıkana kadar dışarıdan tembellikten ayırt edilemez.

Fareyi çizen adam bir iktisat mezunuydu

Lionni'nin kendi hayatı, hikâyenin altını besliyor. 5 Mayıs 1910'da Amsterdam'da doğdu, 1935'te Cenova Üniversitesi'nden iktisat diploması aldı, 1939'da Amerika'ya göçüp Philadelphia'da reklam işine girdi. Tasarım kurumu AIGA'nın madalya biyografisine göre 1948-1960 arasında Fortune dergisinin sanat yönetmenliğini yaptı, derginin yeniden tasarımını üstlendi, Modern Sanat Müzesi için katalog dizileri hazırladı ve İtalyan daktilo üreticisi Olivetti'nin Amerika'daki tasarım yönetmenliğini yürüttü.

Yani “çalışmayan fare”yi çizen kişi, kariyerinin ilk yarısını sayılabilir çıktıların tam merkezinde, kurumsal iletişimin en ölçülü tarafında geçirmişti. 1960'ta, elli yaşındayken İtalya'ya döndü ve Toskana'ya yerleşti. Çocuk kitaplarına geçişi de tesadüfen başlamıştı: yanında çizim malzemesi olmayan bir tren yolculuğunda torunlarını oyalamak için bir dergiden renkli daireler yırttı; o oyun, 1959 tarihli ilk kitabı Little Blue and Little Yellow'a dönüştü. Ardından kırkı aşkın kitap geldi; dördü Caldecott Onur Kitabı oldu: Inch by Inch (1961), Swimmy (1964), Frederick (1968) ve Alexander and the Wind-Up Mouse (1970). 1984'te AIGA Altın Madalyası'na değer görüldü. 11 Ekim 1999'da İtalya'da, Chianti bölgesindeki evinde öldü.

“Elbette, ben Frederick'im”

Kitabın bir otoportre olduğunu Lionni'nin kendisi söylemiş. Torunu Annie Lionni'nin Artist to Artist derlemesindeki anlatımına göre büyükbabası karakterleriyle tam anlamıyla özdeşleşirdi; Frederick için “Elbette, ben Frederick'im” demiş, Swimmy'de dev balığın gözü olduğunda da Swimmy'ymiş. Aynı anlatımda sevdiği bir cümleyi tekrarladığı aktarılıyor: bir ressam ağacı çizerken ağaç olur.

Burada kolayca gözden kaçan bir ayrıntı var. Annie Lionni'ye göre “fikirler nereden geliyor?” sorusuna büyükbabasının verdiği cevap romantik değildi: sıkı çalışma. Frederick'in savunduğu şey aylaklık değil, görünürlüğü olmayan bir mesai.

Karınca ile ağustosböceğinin tersine çevrilmiş hâli

Türkiye'de kitabı okuyan herkesin aklına aynı fabl geliyor: yazı şarkıyla geçiren ağustosböceği, kışın karıncanın kapısında geri çevrilir. Aisopos'tan La Fontaine'e uzanan bu hikâye, ders kitaplarındaki en tanıdık ahlak dersi kalıplarından biridir. bianet'te yayımlanan bir değerlendirme Lionni'yi tam da bu nedenle “tersine bir çocuk edebiyatı yazarı” diye tanımlıyor: Frederick, karınca-ağustosböceği hesaplaşmasının öbür ucudur; farklı üretim biçimlerini ve ortak tüketimi savunur.

Fark ince ama belirleyici. Fablda ağustosböceği kışın dışarıda kalır; Lionni'nin kitabında Frederick dışarıda kalmaz, çünkü topladığı şeyin karşılığı tam kıtlık anında ortaya çıkar. Yani hikâye tembelliği değil, gecikmeli teslimatı savunuyor: bazı işlerin ürünü, ihtiyaç doğana kadar görünmez.

“Kışın büyüyen bitkiler gibi”

Popova, aynı yazı dizisinde konuyu bir mektupla birleştiriyor. Tiyatro yönetmeni André Gregory'nin, fotoğrafçı Richard Avedon'un ölümünün ardından yazdığı mektupta şu cümleler geçiyor: “Kabul edelim, sanatçılar hep çalışıyor, öyle görünmüyor olsalar da. Kışın büyüyen bitkiler gibiler. Meyveyi göremezsiniz ama toprağın altında kök salıyordur.”

Mektubun tarihi ve arşiv künyesi Popova'nın yazısında verilmiyor; kaynak olarak Letters Live gösteriliyor. Ama benzetmenin Frederick'le aynı mevsimi seçmesi tesadüf değil: iki metin de “kış” kelimesini, emeğin görünürlüğünün sıfıra indiği dönem anlamında kullanıyor.

Savunmanın sınırı nerede

Bu tür hikâyelerin bir riski var: her boş oturmayı yaratıcılık ilan etmek. Frederick'in savunması ancak kış geldiğinde geçerli oluyor; fare şiiri okuyamasaydı hikâye çok farklı biterdi. Kitap bir kanıt değil, bir fabl; ölçülemeyen emeğin değerli olduğunu göstermiyor, ölçüm yapan tarafın aceleci davranabileceğini gösteriyor.

Bu ayrımın bugünkü karşılığı açık. Klavye hareketi, açık sekme sayısı, ekran başında geçen “aktif” dakika gibi göstergelerle ölçülen iş düzenlerinde Frederick'in mesaisi sıfır görünür. Lionni'nin hikâyesi bu göstergelere alternatif bir ölçü önermiyor; yalnızca ölçünün neyi ıskaladığını, altı yaşındaki bir okurun bile anlayacağı sadelikte gösteriyor.

Türkçede Frederick

Kitap Türkçede Elma Yayınevi tarafından 2016'da yayımlandı; çevirisi Kemal Atakay'a ait. Ayrıntı hoş bir simetri taşıyor: şair fareyi Türkçede konuşturan isim, Dante, Leopardi, Pavese ve Calvino çevirileriyle tanınan, 30 Eylül 2022'de hayatını kaybeden bir edebiyat çevirmeniydi. Türkçe baskı kırk sayfa ve tanıtım metninde kitap “çalışmanın doğası ve sanatçının toplumdaki yeri üzerine” bir metin olarak sunuluyor.

Lionni'nin bu fikri en uç noktasına götürdüğü kitap ise çocuklar için değil. 1976'da İtalyanca yayımlanan La botanica parallela, var olmayan bitkilerin ayrıntılı bir kataloğudur: maddesi olmayan, kıpırdamayan, çoğu renksiz, bazıları görünmez, bir kısmı fotoğrafa girmeyen bitkiler. Bir iktisat mezununun, kariyerini sayılabilir şeylerin tasarımıyla kurduktan sonra oturup görünmeyen bir bitki krallığının bilim kılığındaki kılavuzunu yazması, Frederick'in savunmasının belki de en somut kanıtı. Geriye açık bir soru kalıyor: kışın ne zaman geleceğini bilmeyen biri, hangi noktada güneş ışını toplamayı bırakıp saman taşımaya başlamalı?

Fotoğraf: Rasbak, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons