Galler'de tarladan çıkan Nero dönemi kurşun külçesi ve villanın altındaki eski izler

Eylül 2019'un ilk günlerinde Galler'in kuzeydoğusunda, Wrexham'a bağlı Rossett köyü yakınlarında bir tarlada metal dedektörü öttü. Coedpoeth'li dedektör meraklısı Rob Jones toprağı biraz açınca üzerinde harfler seçilen bir kurşun köşesiyle karşılaştı. Nesneyi yerinden sökmedi; Taşınabilir Eserler Programı'na (Portable Antiquities Scheme) haber verdi. Bölgenin buluntu sorumlusu Susie White ile Wrexham Müzesi'nden Steve Grenter hemen tarlaya geldi, çevreyi temizleyip kayda geçirdikten sonra parçayı kaldırdılar. Ortaya çıkan, yaklaşık yarım metre boyunda, 63,4 kilogramlık bir Roma kurşun külçesiydi.

Bu buluntunun önemi ağırlığından değil, üzerindeki yazıdan geliyor. Külçenin üst yüzüne kalıpla kabartma olarak dökülmüş Latince yazıt, Britanya'yı MS 63-69 arasında yöneten vali Marcus Trebellius Maximus'un adını taşıyor. White'ın Chester Arkeoloji Derneği dergisinde 2021'de yayımladığı makaleye göre bu, söz konusu valiye Britanya'da doğrudan bağlanabilen bilinen tek yazıt. Yani tarihçilerin yalnız Romalı yazarların satırlarından tanıdığı bir yönetici, ilk kez toprağın içinden somut bir izle ortaya çıkmış oldu.

Hikâyenin ikinci yarısı ise sonraki yıllarda yazıldı: Külçenin ardından başlatılan araştırmalar, Kuzey Galler'de doğrulanmış ilk Roma villasını gün ışığına çıkardı. 2026 kazısında bu villanın altında, ondan daha eski bir yaşamın izi bulundu.

Külçe nedir, neden damgalanırdı?

Romalılar kurşun cevherini (galen) eritip elde ettikleri metali taşımak için dikdörtgen kalıplara dökerdi. İngilizcede "pig" de denen bu külçeler bugünkü bir konteynerin üzerindeki sevk etiketi gibi çalışırdı: Yazıt metalin kime ait olduğunu, nerede ve kimin döneminde döküldüğünü söylerdi. White'ın aktardığına göre Britanya'da 16. yüzyıldan bu yana kayda geçen yalnız 102 kadar böyle külçe var ve bunların yarısından azı bugüne ulaşmış.

Rossett külçesinin yazıtını Oxford'dan epigrafi uzmanı Roger Tomlin okudu. Yazının en çok aşınmış yeri ne yazık ki üretim yerinin adının geçtiği kısım. Tomlin'in okumasına göre metin kabaca şunu söylüyor: Sezar Augustus'un, yani İmparator Nero'nun malı; Magul(...) denen yerden çıkan Britanya kurşunu; vali Trebellius Maximus döneminde eyaletteki işliklerde eritildi. "Magul" ile başlayan yer adı başka hiçbir kaynakta geçmiyor; tam adı hâlâ bilinmiyor.

Ağırlık da bir ipucu veriyor. 63,4 kilogram, külçeler için önerilen yaklaşık 195 Roma librası (63,85 kilogram) ölçüsüne çok yakın. Külçenin kesitinde dört ayrı katman seçiliyor; bu da kalıba metalin dört ayrı seferde döküldüğünü gösteriyor.

Kurşun nereden geldi?

Yer adı okunamayınca araştırmacılar metalin kendisine başvurdu. Liverpool Üniversitesi'nde yapılan kimyasal analiz külçenin yüzde 99,2 saf kurşun olduğunu, kurşun izotop analizi de metalin kuzeydoğu Galler cevher bölgesiyle uyumlu olduğunu gösterdi; en yakın eşleşme Flintshire'daki Halkyn Dağı madenleri. Gümüş oranının düşüklüğü ise ilginç bir soru doğurdu: Bu kurşunun içindeki gümüş mü ayıklanmıştı, yoksa cevher zaten gümüşçe fakir miydi? White, eser elementlere bakarak ikinci ihtimali daha güçlü buluyor.

Tarih açısından da sonuç dikkat çekici. Flintshire'da yazıtlı külçe üretiminin daha önce bilinen en erken tarihi MS 74 civarıydı. Rossett külçesi bu tarihi MS 63-69'a, yani Chester'daki büyük lejyon kalesinin kurulmasından altı ila on iki yıl öncesine çekiyor. White'a göre kazı alanında külçeyle ilişkili başka iz bulunmadı; parça büyük olasılıkla taşınırken düşmüş ve bir daha aranmamış.

Askerî sınırda bir kır evi

Wrexham Müzesi ile Chester Üniversitesi bu buluntunun ardından "Trebellius Maximus'un İzinde" adlı ortak bir proje başlattı. Yerel dedektörcülerin bulduğu Roma eşyaları üzerine yapılan yer altı taramaları, 2020 sonbaharında bir avlunun çevresine dizilmiş taş ve kiremit yapılardan oluşan bir villanın planını ortaya koydu. Villa, Roma dünyasında bir tarım arazisinin merkezindeki varlıklı konut demek; yanında tarlalar, yollar ve yardımcı binalar bulunur.

Bu buluş, Roma Britanyası'nın batı ucunun yalnız askerî kalelerle dolu bir sınır bölgesi olduğu düşüncesini sarsıyor. Chester Üniversitesi'nden Caroline Pudney, 2020'deki açıklamasında yerli halkın ya askerî yerleşimlerin çevresinde ya da Demir Çağı'ndan kalma basit çiftliklerde yaşadığının varsayıldığını, villanın bu anlatıyı sorguladığını söylemişti. Demir Çağı, Britanya'da Roma'nın gelişinden önceki, demir aletlerin yaygınlaştığı dönemin adı.

DigVentures kanalının yayımladığı görüntüde ekip, villadaki çalışmaları anlatıyor:

Villanın altındaki öğütme taşı

Chester Üniversitesi'nin 5 Ekim 2026'da duyurduğuna göre bu yıl DigVentures ile birlikte yürütülen kazıda yerinde korunmuş Roma tabanları ve hipokost kalıntıları açığa çıktı. Hipokost, kiremit sütunlar üzerine oturtulan zeminin altında sıcak hava dolaştıran Roma usulü yerden ısıtma; yapının bir döneminde hamam olarak kullanılmış olabileceği düşünülüyor. Ekip, ana binanın tek seferde değil, kuşaklar boyunca birkaç aşamada büyütüldüğünü söylüyor.

Yılın en dikkat çeken bulgusu ise taş villanın altındaki katmandan çıkan sağlam bir öğütme taşı oldu. Anadolu köylerinde el değirmeni olarak bilinen bu araç, tahılı iki taş arasında çevirerek una dönüştürür. DigVentures'tan Ben Swain, taşın kendisi kadar bulunduğu yerin de önemli olduğunu vurguladı: Villadan önce burada başka bir şey vardı.

Henüz bilinmeyenler

Bu önceki yaşamın ne kadar eski olduğu açıklanmadı. Villadan önceki bir Roma evresi de olabilir, Roma öncesine uzanan bir çiftlik de; analizler sürüyor. Külçeyle villa arasındaki bağ da doğrudan değil: Külçe araştırmayı başlattı, ama villanın sahiplerinin o kurşunla bir ilgisi olduğuna dair bir kanıt yok.

Ekip 2027'de yeniden kazmayı planlıyor. Asıl soru, Nero'nun kurşununu taşıyan yolların yakınında bir taş ev kuran aileyle, ondan önce aynı toprakta tahıl öğüten insanlar arasında bir süreklilik olup olmadığı. Yanıt, şimdilik o öğütme taşının yattığı katmanın tarihinde saklı.

Fotoğraf: National Museum Wales , Susie White, 2019-10-03 13:10:11, CC BY 2.0, Wikimedia Commons