Güneş'e en yakın ne kadar yakın: bir kuyrukluyıldız Parker'ı 44 kat geçti

Bu yüzden "Güneş'e en çok yaklaşan cisim hangisi" sorusunun tek bir yanıtı yok. Yanıt, yakınlığı nereden ölçtüğünüze, cismin sağ kalıp kalmadığına ve ölçümü kimin yaptığına göre değişiyor.

Yakınlık hangi noktadan ölçülür

Güneş'in üzerine ayak basılacak bir yüzeyi yok. "Yüzey" dediğimiz şey fotosfer, yani ışığın gazın içinden kaçıp kurtulduğu katman. Uluslararası Astronomi Birliği'nin kullandığı anma değerine göre Güneş'in yarıçapı 695.700 kilometre.

Burada sessiz bir ölçü karışıklığı yaşanıyor. Uzay ajanslarının bültenleri mesafeyi genellikle yüzeyden verir, çünkü halkın kafasında canlanan resim budur. Gökcismi katalogları ise, örneğin NASA Jet İtki Laboratuvarı'nın Küçük Cisim Veri Tabanı, perihelyon yani en yakın nokta mesafesini merkezden ölçer. Aynı geçiş için iki sayı arasında bir Güneş yarıçapı, yani 695.700 kilometre fark çıkar.

Parker'ın rakamı iki dilde de var: görev tasarımında son perihelyon 9,86 Güneş yarıçapı olarak geçiyor. Bu merkezden ölçülmüş bir değer; yüzeyin üzerinde kalan pay 8,86 yarıçap, yani NASA'nın bültenindeki 6,1 milyon kilometre.

Koronaya girmek ne demek

Parker'ı önemli kılan şey aslında mesafenin kendisi değil, mesafenin nereye denk geldiği. Güneş'in dış atmosferi olan korona milyonlarca dereceye çıkar ama son derece seyrektir. Sıcaklık ile ısı aynı şey değildir: az sayıda çok hızlı parçacık, bir cisme aktarabileceği enerji bakımından sıcaklığının imalarından çok daha zayıf kalır. Bu yüzden 1.400 dereceye dayanacak bir kalkan, milyon derecelik bir ortamda iş görebiliyor.

NASA, aracın koronanın içinden ilk kez geçtiğini Aralık 2021'de duyurdu. Kalkan, 11,43 santimetre kalınlığında karbon kompozit bir tabaka. APL'in 2024 geçişi için verdiği beklenti kalkan yüzeyinde yaklaşık 980 derece; tasarım sınırı ise 1.430 derece olarak belirtiliyor. NASA'nın görev sayfasında tasarım sınırı 1.377 derece olarak geçiyor — iki kurumsal kaynak arasındaki bu küçük fark, yuvarlamadan mı yoksa güncellenmiş bir değerden mi geliyor, bültenlerden anlaşılmıyor.

Yukarıdaki canlandırma NASA Goddard kanalının yayımladığı "Parker Solar Probe: Humanity's Closest Encounter with the Sun" başlıklı videodur; aracın yörüngesinin Güneş'in gerçek boyutuna göre nereye oturduğunu gösteriyor.

Doğanın rekortmenleri: Güneş'e sürtünen kuyrukluyıldızlar

Şimdi karşılaştırmanın asıl tarafına gelelim. Kreutz grubu diye anılan bir kuyrukluyıldız ailesi var; hepsi yüzyıllar önce parçalanmış tek bir büyük cismin kalıntıları olarak kabul ediliyor ve yörüngeleri onları Güneş'in hemen üzerinden geçiriyor.

Bu ailenin en tanınmış üyesi C/2011 W3, yani Lovejoy Kuyrukluyıldızı. NASA Solar Dynamics Observatory ekibinin kaydına göre 16 Aralık 2011'de 00.17 UTC'de perihelyondan geçti ve uzay çağında perihelyonu atlatan ilk Kreutz üyesi oldu. NASA Goddard'ın yayımladığı künyede geçiş mesafesi yüzeyin yaklaşık 140 bin kilometre üzerinde veriliyor. McCauley ve arkadaşlarının Astrophysical Journal'da yayımlanan çalışması aynı mesafeyi "fotosferin 0,2 Güneş yarıçapı kadar yakınından" diye yazıyor; JPL kataloğundaki perihelyon değeri 0,00555 astronomi birimi, yani merkezden 1,18 Güneş yarıçapı.

Sayıyı yan yana koyun: 140 bin kilometreye karşı 6,1 milyon kilometre. Buzdan ve tozdan yapılmış bir kuyrukluyıldız, insanlığın en iddialı uzay aracından kabaca 44 kat daha yakına gitti. Bunu da ısı kalkanıyla değil, buharlaşarak yaptı.

McCauley ekibinin çalışması bu geçişin neden bilim açısından değer taşıdığını da anlatıyor: Solar Dynamics Observatory ve Hinode uydularının verilerinde, kuyrukluyıldızdan kopan maddenin korona plazmasına girer girmez iyonlaştığı, oksijenin dört ayrı iyonlaşma basamağında ve karbonda görülebildiği bildiriliyor. Yani kuyrukluyıldız, koronanın içine sokulmuş bir ölçüm çubuğu gibi davrandı.

Böyle kaç tane var

Bu geçişleri izleyen asıl mekanizma bir gönüllü ağı. NASA ve ESA'nın ortak SOHO uydusunun verilerinde çalışan Sungrazer Project katılımcıları, 25 Mart 2024'te uydunun 5.000'inci kuyrukluyıldızını buldu. NASA'nın duyurusuna göre bu bulguyu Prag'da doktora öğrencisi olan Hanjie Tan yaptı; Tan, 13 yaşından beri projeye katılıyor ve 2009'dan bu yana 200'den fazla kuyrukluyıldız keşfetmiş.

Aynı duyuruda Sungrazer Project'in baş araştırmacısı, ABD Deniz Araştırma Laboratuvarı'ndan Karl Battams ölçeğin ne kadar değiştiğini şöyle anlatıyor: SOHO görevi başlamadan önce kayıtlarda topu topu birkaç düzine Güneş'e sürtünen kuyrukluyıldız vardı. Yani "Güneş'in dibinden geçen cisim" kategorisi, otuz yıl içinde birkaç düzineden beş bine çıktı. 5.000'incisi ise Kreutz grubundan değil, yalnızca 75 üyesi bilinen Marsden grubundan çıktı.

Kalıcı sakinler: bir asteroit ve termometresi

Kuyrukluyıldızlar Güneş'in yanına uğrayıp geçen misafirler. Bir de orada yaşayanlar var.

Carnegie Bilim Kurumu'ndan Scott Sheppard, 2021'de Şili'deki Blanco teleskobunun Dark Energy Camera'sıyla çekilen akşam alacası kayıtlarında 2021 PH27 adlı asteroidi buldu. Kurumun duyurusuna göre yaklaşık 1 kilometre çapındaki cisim Güneş'in çevresini 113 günde dolanıyor ve bilinen asteroitler arasında en kısa yörünge dönemine sahip. JPL kataloğundaki perihelyon değeri 0,133 astronomi birimi, yani merkezden yaklaşık 19,9 milyon kilometre.

Sheppard'ın aynı duyuruda aktardığı ayrıntı asteroidin neyle uğraştığını özetliyor: en yakın noktada yüzey sıcaklığı yaklaşık 480 dereceye çıkıyor — kurşunu eritmeye yeter. Sheppard, cismin büyük olasılıkla Mars ile Jüpiter arasındaki ana kuşaktan koptuğunu, sonra iç gezegenlerin çekimiyle bugünkü yörüngesine oturduğunu söylüyor.

Karşılaştırma için: adı bu konuda sık geçen 1566 Icarus asteroidinin perihelyonu JPL kataloğunda 0,186 astronomi birimi, yani Güneş'e Merkür'den yakın ama 2021 PH27'den belirgin biçimde uzak.

Rakamlar bir arada

Aşağıdaki tabloda uzay araçlarının mesafeleri NASA ve APL bültenlerinden, doğal cisimlerin perihelyon değerleri ise NASA Jet İtki Laboratuvarı'nın Küçük Cisim Veri Tabanı'ndan alındı; yüzeyden uzaklıklar, 695.700 kilometrelik Güneş yarıçapı çıkarılarak tarafımızca hesaplandı.

Tablodaki tarih sütunu kasıtlı olarak iki farklı şey söylüyor. Kuyrukluyıldızlar için tek bir olay var; asteroitler içinse bu mesafe bir olay değil, tarife. 2021 PH27 o 480 dereceyi yılda üç kez görüyor.

Sırada ne var

Parker rekoru kırdıktan sonra durmadı; aynı mesafeyi tekrar tekrar geçiyor. NASA'nın görev günlüğüne göre araç 26'ncı yakın geçişini 13 Aralık 2025'te, yüzeyin 6,2 milyon kilometre üzerinden yaptı ve sistemleri normal çalışıyor. Aynı kayıtta, görevin 2026 sonu ve sonrası için ne yapacağının resmî olarak NASA'nın değerlendirmesinde olduğu yazıyor.

Geriye iki açık soru kalıyor. Birincisi mühendislik sorusu: 6 milyon kilometreyi aşağı çekmek bir kalkan meselesi değil, hız meselesi — o kadar yakında bir cisim saatte yüz binlerce kilometre gider ve fren yoktur. İkincisi ölçü sorusu: doğanın rekorları her zaman insanın rekorlarının çok ötesinde kalacaksa, "en yakın" derken neyi ödüllendiriyoruz? Mesafeyi mi, geri dönebilmeyi mi?

Fotoğraf: NASA/Johns Hopkins APL/Steve Gribben, Public domain, Wikimedia Commons