Altı yaşındaki çocuğun Nebraska'da çevirdiği taştan 55 yıldır görülmeyen fosil çıktı

Nebraska'nın doğusunda, Platte Nehri'nin kuzey kıyısındaki Schramm Park Devlet Rekreasyon Alanı'nda yaz sonu düzenlenen "Rafting and Rocks" etkinliği sıradan bir doğa gezisi gibi başladı. Eagle kasabasından altı yaşındaki Leo Youngdahl, kayalıkta büyük bir kireçtaşı parçasını devirdi. Aradığı şey en sevdiği fosildi: halk arasında deniz zambağı da denen, uzun bir sapın ucunda çiçeğe benzeyen krinoidlerin taşlaşmış parçaları. Bu parçalar o kayalıkta neredeyse her adımda çıkar.

Taşın alt yüzünde ise başka bir şey vardı: balıksırtı örgüsünü andıran, yaklaşık 7 santimetre uzunluğunda düzenli bir iz. İz, sonunda Nebraska Üniversitesi Devlet Müzesi'ndeki uzmanlar tarafından bir konulariid olarak tanımlandı. Earth.com'un Nebraska Oyun ve Parklar Komisyonu'nun duyurusuna dayanarak aktardığına göre eyalette bu gruptan bilinen öteki örnekler 55 yılı aşkın süre önce Louisville ve Weeping Water kasabalarında bulunmuştu.

Bulgunun değeri yalnız nadirliğinden gelmiyor. Konulariidler, yumuşak gövdeleri ve ince iskeletleri yüzünden fosilleşmeden dağılıp giden canlılardı. Böyle bir izin, bugün tarım arazileriyle bilinen bir eyalette ortaya çıkması, Nebraska'nın bir zamanlar tuzlu bir denizin altında kaldığını somut biçimde hatırlatıyor.

Fotoğraf e-postayla müzeye ulaştı

Leo taşı, Schramm Eğitim Merkezi'nde açık hava eğitim uzmanı olarak çalışan Kelly Ekue'ye götürdü. Ekue, Nebraska yerel kanalı KLKN'nin aktardığı sözlerinde şaşkınlığını şöyle anlattı: "Yedi yılı aşkın süredir bu kayalıkta program yürütüyorum ve burada bulduğumuz altı ana fosil türü var. Bu fosil gördüğümüz türlerin hiçbirine benzemiyordu." Earth.com'a göre Ekue, izin "daha büyük" olduğunu ve "balığa benzediğini" de söyledi.

Bu benzetme kafa karıştırıcıydı, çünkü kayalıktan bugüne kadar yalnız omurgasız deniz hayvanlarının fosilleri çıkmıştı. Ekue fotoğrafı tanıdığı bir jeoloğa e-postayla gönderdi; fotoğraf oradan Nebraska Üniversitesi Devlet Müzesi'nde paleontolog olarak çalışan Shane Tucker'a ve müzenin omurgasız fosil koleksiyonunu yöneten jeolog Bob Diffendal'a ulaştı. Teşhis onlardan geldi.

Konulariid nedir?

Konulariidler, bugünkü denizanalarının, mercanların ve deniz şakayıklarının da içinde yer aldığı knidliler (Cnidaria) şubesine bağlanan, soyu tükenmiş bir deniz canlısı grubudur. En belirgin özellikleri, ters çevrilmiş bir piramide ya da dondurma külahına benzeyen dış kabuklarıdır. Bilimsel adıyla periderm denen bu kabuğun dört yüzü ve oluklu dört köşesi bulunur; yüzeyleri boydan boya ince enine kaburgalarla kaplıdır. Leo'nun gördüğü balıksırtı deseni de bu kaburgaların taşa bastığı izdir.

Wikipedia'nın derlediği bilgilere göre hayvan, külahın sivri ucuyla sert bir zemine tutunur, geniş ucundan dışarı uzanan dokunaçlarıyla küçük avlarını yakalardı. Sonraki dönemlerin örneklerinde kabuk, kalsiyum fosfattan çubuklarla güçlendirilmişti. Grubun hayat ağacındaki yeri hâlâ tartışmalı: Bir kısım araştırmacı onları denizanalarının bulunduğu kola, ötekiler knidlilerin kökenine yakın bir yere koyuyor.

Konulariidlerin tarihi çok uzun bir zaman dilimini kapsıyor. Juliana Leme, Heyo Van Iten ve Marcello Simões'in 2022'de Frontiers in Earth Science dergisinde yayımladığı çalışma, Brezilya'daki Tamengo Formasyonu'ndan çıkan Paraconularia ediacara adlı örneği "belgelenmiş en eski konulariid" olarak tanımladı. Bu fosil, Kambriyen öncesindeki Ediyakara Dönemi'nin son evresine ait. Grubun son temsilcileri ise Earth.com'un aktarımına göre Triyas Dönemi'nin sonlarına doğru, Noriyen katında yaşadı. Nebraska Oyun ve Parklar Komisyonu bu geniş aralığı halka "200 ile 500 milyon yıl önce" diye özetliyor.

Nebraska'nın tuzlu denizi

Schramm Park'ın doğu girişindeki jeoloji panosu, kayalıktaki kireçtaşı ve şeyl katmanlarının Pennsylvaniyen'e ait olduğunu anlatıyor. Bu ad, Kuzey Amerika jeolojisinde yaklaşık 323,4 ile 298,9 milyon yıl önceki zaman dilimine verilir; Avrupa'da aynı dönem Geç Karbonifer diye bilinir. Adını, bu yaşta kömür katmanlarının yaygın olduğu Pennsylvania eyaletinden alır.

O dönemde bugünkü Kuzey Amerika'nın iç kesimleri tekrar tekrar sığ, tuzlu bir denizle kaplanıyordu. Kireçtaşı da büyük ölçüde böyle denizlerin tabanında biriken kabuk ve iskelet kırıntılarından oluşur. Schramm'daki krinoidler, Ekue'nin sözünü ettiği öteki omurgasızlar ve şimdi bu konulariid, aynı deniz tabanının sakinleriydi.

Aynı dönemin daha iyi korunmuş örnekleri, konulariidlerin iç yapısına dair yeni bilgiler de sağladı. Earth.com'un aktardığı 2023 tarihli bir çalışmada, Teksas ve Oklahoma'daki Pennsylvaniyen kayaçlarından çıkan olağandışı iyi korunmuş örnekler mikro bilgisayarlı tomografiyle tarandı. Araştırmacılar, X ışını görüntülerinde boylamasına uzanan kas demetleri ve olası bir mide boşluğu olarak yorumladıkları yapılar gördü. Leo'nun örneği ise bu kadarını saklamıyor: Taşta yalnız kabuğun desenli yüzeyinin izi var.

Fosil parkta kalacak

Parkın adını taşıdığı jeoloji profesörü E.F. Schramm, araziyi öğretimde kullanılsın diye bağışlamıştı. Leo'nun bulduğu konulariid de bu geleneğe uygun biçimde Schramm'da kalacak ve eğitim programlarında kullanılacak. Earth.com'a göre Ekue, "Schramm kayalığındaki onca taşın arasından Leo'nun yalnız bunu kaldırması değil, onu bir fosil olarak tanıyıp sormayı akıl etmesi de gerçekten şaşırtıcı" dedi. Leo ise yerel basına, bulgusunun "mamut kemiğinden daha zor bulunur" olduğunun kendisine söylendiğini anlattı.

Ziyaretçiler için kurallar değişmiyor. Eyaletin toplama kuralları parktan fosil, tüy ya da yuva götürülmesine izin vermiyor; Ekue bunun yerine bulguların fotoğrafının çekilmesini öneriyor. Kayalıkta kazma ve kürek kullanılamıyor, sarkan kayaların altında durulmaması isteniyor.

Sırada ne var?

Teşhis, uzmanların fotoğraf ve örnek üzerinden yaptığı bir tanımlama; şimdilik bu örneğe ayrılmış bir bilimsel yayın yok ve türü düzeyinde bir adlandırma da duyurulmadı. Açık soru şu: Yarım yüzyılı aşkın süredir eyalette bu grubun izine rastlanmaması, konulariidlerin Nebraska denizinde gerçekten seyrek olmasından mı, yoksa yassı ve silik izlerinin her gün yüzlerce kişinin dolaştığı kayalıklarda gözden kaçmasından mı kaynaklanıyor? Schramm'da çalışanlar artık neye bakacaklarını biliyor; belki bir sonraki örneği de bir çocuğun meraklı eli bulur.

Fotoğraf: Fernando Losada Rodríguez, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons