Phobos'tan örnek getirecek MMX yola çıktı, NASA ROSES fonunu bu yıl atladı

Uzay gündeminde bu hafta hem heyecan verici bir fırlatma hem de bilim çevresini yakından ilgilendiren idari değişiklikler öne çıktı. Japonya Uzay Ajansı JAXA'nın yönettiği Martian Moons eXploration (MMX) aracı, Mars'ın uydusu Phobos'tan ilk kez örnek getirmek üzere yola çıktı. Aynı günlerde NASA, bilim programlarına ayırdığı en büyük fon kanallarından birini bu yıl atladığını duyurdu. Görev seçim sürecini baştan tasarladığını da açıkladı.

Phobos'a giden araç neler taşıyor?

MMX, Phobos yüzeyinden parçalar toplamak için süpürge benzeri bir alet taşıyor. Bu alet, Honeybee Robotics'in geliştirdiği PlanetVac teknolojisine dayanıyor. Planetary Society üyeleri ve destekçileri, PlanetVac'in ileride bir uzay görevinde uçmaya değer olduğunu göstermesini sağlayan iki önemli testi finanse etmişti. Teknoloji bu süreçte önce Ay'a indi, şimdi de Mars sistemine doğru ilerliyor.

Planlamaya göre araç Mars'a Ağustos 2027'de ulaşacak, örnekleri ise 2031'de Dünya'ya getirecek. Böylece Phobos'tan alınmış ilk örnekler laboratuvarlara girmiş olacak.

NASA'da fon ve seçim sistemi değişiyor

NASA, Dünya ve uzay bilimleri alanındaki araştırma fırsatları programı ROSES için bu yıl 2026 başvurusu almayacağını bildirdi. ROSES, ABD'deki üniversitelere ve araştırma enstitülerine para dağıtan başlıca kanallardan biri. Normal koşullarda yüz milyonlarca dolar değerinde araştırma projesini destekliyor. Ajans, 2027 için yeni fırsatları ocak ayına kadar yayımlayacağını söyledi.

Ayrıca NASA, bilim görevleri için fikir toplama ve aralarından seçim yapma yöntemini baştan düzenleyeceğini açıkladı. Amaç, görev seçimini ve formülasyon aşamasını hızlandırmak. Ajans yönetimi değişiklikleri, iki yıl sonra yapılan ilk sanal NASA Bilim Belediye Toplantısı'nda bilim topluluğuna anlatıp soruları yanıtlayacaktı. Toplantı 26 Ekim Pazartesi günü Pasifik saatiyle 11.00'de planlanmıştı.

Planetary Society de ABD'deki ara seçimler öncesinde bir seçim rehberi yayımladı. Rehber, NASA ve bilimsel araştırmalar için nelerin tehlikede olduğunu özetliyor. Yeni seçilen temsilcilerin Kongre'nin kabaca beşte birini oluşturması bekleniyor. Dernek, bu isimlerin NASA'nın nasıl çalıştığını ve istikrarlı finansmanın neden önemli olduğunu hızla öğrenmesi gerektiğini savunuyor ve bunun için Washington'da çalışacağını belirtiyor.

Ay için yeni iniş bölgeleri önerildi

ABD Ulusal Bilimler, Mühendislik ve Tıp Akademileri'nin yeni raporu, mürettebatlı Ay görevlerinde astronotların Ay ekvatoruna yakın dört bölgeye indirilmesini öneriyor. Bunlar bir çarpma havzası, bir krater, bir volkanik plato ve Apollo 15'in indiği bölge. Bu yerler, Artemis'in Ay'ın güney kutbunu keşfederek yanıtlaması beklenen bilimsel soruları tamamlayabilir.

Gündemde ayrıca Lucy görevinin beşinci yılı var. Görev 16 Ekim 2021'de fırlatıldı ve on iki yılda on bir asteroidi incelemeyi hedefliyor. Lucy şimdiye kadar Dinkinesh ve Donaldjohanson asteroitlerinin yakınından geçti. Sıradaki durak, Ağustos 2027'de Jüpiter Truva asteroidi Eurybates ve uydusu Queta olacak.

Arka plan

Phobos gibi küçük uydular, Güneş Sistemi'nin erken dönemine dair ipuçları taşıdığı için bilim insanlarının ilgisini çekiyor. Bu cisimlerin nasıl oluştuğu hâlâ tartışılıyor. Bir görüşe göre Mars'ın yakalanmış asteroitleri olabilirler. Başka bir görüşe göre ise Mars'a çarpan bir cismin saçtığı malzemeden toplanmış olabilirler. Doğrudan Dünya'ya getirilecek örnekler, bu tartışmayı uzaktan gözlemlerden çok daha güçlü verilerle ele almayı mümkün kılar.

Fon tarafında ise araştırma hibeleri, üniversitelerdeki genç araştırmacıların ve küçük ekiplerin uzay bilimine girebildiği ana yollardan biri. Bu yüzden böyle bir programın bir yıl boyunca başvuru almaması, yalnızca idari bir ayrıntı olarak görülmüyor. Laboratuvarların planlamasını, doktora sonrası araştırmacıların iş durumunu ve verilerin analiz hızını etkileyebilir.

Neden önemli?

Bu haberler ilk bakışta birbirinden bağımsız görünse de ortak bir konuyu anlatıyor: uzay bilimi, uzun vadeli görevlerle kısa vadeli siyasi ve mali kararların kesiştiği bir alanda ilerliyor. MMX gibi bir proje yıllar süren hazırlığın ürünü. Buna karşılık bir fon programının atlanması veya seçim kurallarının değişmesi, bilim dünyasında hızla hissedilen ani bir etki yaratabilir.

Görev seçimini hızlandırma hedefi olumlu karşılanabilir. Ancak bilim topluluğu, yeni sürecin şeffaf, öngörülebilir ve adil olup olmayacağını yakından izleyecek. Ay iniş bölgeleri önerisi de Artemis programının yalnızca güney kutbuyla sınırlı kalmayıp daha geniş bir jeolojik çeşitliliği hedeflemesi gerektiği fikrini güçlendiriyor.