Polonya'da ezilip çukura bırakılmış Kelt miğferi, Kehribar Yolu'ndaki Keltleri işaret ediyor

Yaklaşık 2.400 yıl önce, bugünkü Polonya'nın kuzeydoğusunda, Orzyc Irmağı ile bir göl arasında yükselen kum tepesinde birileri bronz bir miğferi aldı, ezdi, parçalara ayırdı ve kömürleşmiş kalıntılarla dolu bir çukura bıraktı. Yanına dört demir keser ile bir tırpan koydu. Yüzyıllar sonra bu çukuru açan arkeologlar ilk anda karşılarındakinin bir kap olduğunu düşündü.

Oysa çıkan nesne, Kelt dünyasının seçkin muharip sınıfına ait, adını Fransa'daki bir mezardan alan Berru tipi bir miğferdi. Varşova Devlet Arkeoloji Müzesi'nden Bartłomiej Kaczyński ve Varşova Üniversitesi'nden meslektaşlarının Antiquity dergisinde 14 Ekim 2026'da yayımladığı çalışma, buluntuyu ilk kez hakemli bir dergide ayrıntılı biçimde tanımlıyor. Miğferin önemi, bulunduğu yerden geliyor: Bu tipin MÖ 4. yüzyılda Kelt anavatanı dışında ele geçen bilinen tek örneği.

Bu da Łysa Góra adlı yerleşimin Keltlerle yalnızca alışveriş yapmadığını, bir süre onlara ev sahipliği de yapmış olabileceğini düşündürüyor. Phys.org'un aktardığına göre Kaczyński miğferi "bir güç sembolü ve uzak mesafeli temasların doğrudan kanıtı" olarak tanımlıyor.

Berru tipi miğfer neye benzer?

Tip adını, Fransa'nın Marne bölgesindeki Berru'da iki tekerlekli bir arabayla birlikte gömülmüş bir ölünün mezarından çıkan bronz miğferden alıyor. Bugün Saint-Germain-en-Laye'deki Ulusal Arkeoloji Müzesi'nde duran bu örnek, sivri bir külah gibi yükselen gövdesi ve ensede hafifçe dışa kıvrılan kenarıyla tanınıyor. Benzerleri, Fransa'nın Şampanya bölgesinden Avusturya'daki Dürrnberg'e kadar Kelt seçkinlerinin zengin mezarlarında görülüyor.

Bu miğferler, adını İsviçre'de Neuchâtel Gölü kıyısındaki bir buluntu yerinden alan La Tène kültürüne ait. La Tène, Demir Çağı'nın ikinci yarısında Orta ve Batı Avrupa'ya yayılan, kıvrımlı süslemeleri ve kendine özgü broşlarıyla tanınan Kelt maddi kültürünün adı. Polonya ekibi, Łysa Góra miğferinin en yakın benzerini Dürrnberg buluntularında görüyor ve parçayı MÖ 4. yüzyılın ortalarına tarihlendiriyor.

Vazo sanılan miğfer

Varşova'nın kuzeyinde, Mazovya bölgesinde Bagienice yakınındaki yerleşim 1957'de tespit edilmiş, 1971-1992 arasında aralıklarla kazılmıştı. Ancak o dönemin buluntularının çok azı yayımlandığı için alan uzun süre gözden uzak kaldı. Kazılar 2024'te yeniden başladığında ekibin beklentisi de düşüktü. Kaczyński, alanın "ciddi biçimde tahrip olmuş" diye bilindiğini, ne bulacaklarını kestiremediklerini anlatıyor.

Miğfer de ilk anda tanınmadı. Kaczyński'nin anlatımıyla ekip, ince bronz levhadan yapılmış nesneyi önce bir kap sandı; ancak sivri ucu açığa çıkınca çok nadir bir miğferle karşı karşıya olduklarını anladı. Notes from Poland'ın 2024'te aktardığına göre bu, Polonya topraklarında ele geçen ikinci Kelt miğferi; 1982'de bulunan ilki MS 1. yüzyıla tarihleniyordu.

Ticaret malı mı, sahibinin eşyası mı?

Bir miğferin elden ele dolaşarak bu kadar kuzeye gelmesi mümkün. Ancak çalışma bu ihtimali zayıf buluyor. Erken La Tène dünyasında miğfer, yüksek toplumsal konumun ve seçkin asker sınıfına mensubiyetin işaretiydi. Yerel halk ise çok farklı bir toplum düzeninde yaşıyordu: Araştırmacıların Batı Baltık Höyük Kültürü olarak adlandırdığı bu topluluklar tahkimatlı yerleşimler kuruyor, geçimini büyük ölçüde sudan sağlıyor ve ölülerini ortak urne mezarlara gömüyordu. Böyle bir ortamda miğferin bir statü simgesi olarak alıcı bulması zor görünüyor; ekip, sahibinin bir dönem Łysa Góra'da yaşadığını daha olası sayıyor.

Bu yorumu destekleyen başka buluntular da var. Aynı dönemden, çoğu parçalanmış 31 La Tène broşu ve halka süs bulundu. Kaczyński'ye göre alandaki La Tène eserlerinin sayısı şimdiye kadar 80'e yaklaştı ve bu çeşitlilik, bir Kelt grubunun burada yaklaşık iki kuşak boyunca yaşadığına işaret ediyor.

Kehribar Yolu üzerinde bir karakol

Keltlerin bu kadar kuzeyde ne aradığı sorusunun olası cevabı kehribar. Łysa Góra, kehribar bakımından zengin Kurpie bölgesine ve kuzeyde Sambiya Yarımadası'na uzanan yollara yakın. Akdeniz dünyasında çok değerli olan Baltık kehribarı, kuzeyden güneye bu güzergâh boyunca taşınıyordu. Ekip, yerleşimin bu trafiği denetleyen ve kolaylaştıran bir ticaret noktası olduğunu düşünüyor. Kaczyński, antik yazılı kaynaklara dayanarak burada köleleştirilmiş insanların da alınıp satılmış olabileceğini dışlamıyor.

Süren kazılar alanın hareketli bir üretim ve ticaret merkezi olduğunu gösteriyor: 350'ye yakın metal nesne, kehribar boncuklar, yarım kalmış bir kehribar yüzük ve Trakya'nın Odrys kralı III. Seuthes'e ait olabileceği düşünülen bronz bir sikke. Sikke doğrulanırsa, bugün Bulgaristan, Yunanistan ve Türkiye arasında paylaşılan Trakya ile Baltık kıyıları arasındaki bağlantılara küçük ama dikkat çekici bir kanıt eklenmiş olacak. 2025'te ise ekip, kafatasına delik açmakta kullanılan bir trepanasyon aleti buldu. Kaczyński bu aletin, grupta tıp bilgisine sahip birinin, belki bir druidin bulunduğunu düşündürdüğünü söylüyor.

Cevaplanmayı bekleyenler

Bulgunun bazı yönleri hâlâ yoruma açık. Miğferin bir zamanlar orada yaşamış bir Kelt seçkinine ait olduğu, çalışmanın en güçlü ama yine de dolaylı çıkarımı; makalenin kendi ifadesiyle buluntu, güneyli grupların ve seçkinlerinin bizzat orada bulunduğunu "yansıtıyor olabilir". Sikkenin III. Seuthes'e atfı da kesin değil. Miğferin neden ezilip kırıldığı ve kömürleşmiş kalıntılarla dolu bir çukura bırakıldığı ise ayrı bir bilmece. Yayımlanan çalışma yerleşimi bir üretim merkezi olduğu kadar bir ritüel alanı olarak da tanımlıyor, fakat bu jestin anlamını açık bir cevaba bağlamıyor.

Ekip, sırada tahribatsız yüzey taramaları, malzemenin kökenini belirlemeye yönelik izotop analizleri ve aletlerin nasıl kullanıldığını inceleyen çalışmalar olduğunu belirtiyor. İzotoplar miğferin bronzunun Alpler çevresinden mi geldiğini, yoksa daha yakın bir atölyede mi işlendiğini gösterebilir. Asıl merak edilen ise şu: Kehribar peşinde yüzlerce kilometre kuzeye gelen bu Kelt seçkini, iki kuşak sonra neden geride ezilmiş miğferinden başka iz bırakmadan ortadan kayboldu?

Fotoğraf: Siren-Com, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons