Surtsey: Çıplak kayaya yaşamı martılar ve foklar taşıdı

14 Kasım 1963 sabahı İzlanda'nın güney kıyısı açıklarında bir balıkçı teknesi denizden yükselen kara bir duman gördü. Deniz altındaki bir volkan patlamıştı ve ortaya çıkan ada, dört yıl sürecek bir oluşumun ilk günüydü. Earth.com'un anlattığına göre patlama 5 Haziran 1967'ye kadar sürdü; İzlanda'nın yerleşimden bu yana kayıtlı en uzun kesintisiz patlaması olarak anılıyor.

Adın hikâyesi çoğu Türkçe haberde anlatıldı: ada Surtsey adını İskandinav mitolojisindeki ateş devi Surtr'dan alıyor ve girişi bilim insanlarına bağlı. Ama asıl ilginç olan, o yasağın neden bu kadar değerli olduğu. Surtsey, biyologların hiçbir zaman kuramayacağı bir deneyin bedava sürümü: bomboş, steril bir kayanın üzerine yaşamın hangi sırayla, hangi yoldan geldiğini insan eli değmeden izleme şansı.

Üstelik bu izleme yarım yüzyılı aştı ve son yıllarda beklenmedik bir şey ortaya çıkardı: adada yaşamı başlatan şey yalnızca tohum değil, gübreydi. Gübreyi getirenler ise martılar ve foklar.

Bir yüzyıllık bilmecenin hızlandırılmış hali

Ekologlar, lav veya buzul çekilmesi gibi olaylardan sonra çıplak kalan yerlerde yaşamın nasıl kurulduğunu "birincil ardıllık" (primer süksesyon) diye adlandırır. Normalde bu süreç yüzyıllar sürer ve ne zaman başladığını bilemezsiniz; toprakta zaten eski tohumlar, mikroplar, kökler vardır. Surtsey'de başlangıç tarihi bellidir, yani saati sıfırdan tutabildiniz.

Patlama bittiğinde adanın alanı 2,7 kilometrekareye, yüksekliği deniz seviyesinden 173 metreye ulaşmıştı. Bu ölçüler, İzlanda Doğa Bilimleri Enstitüsü araştırmacılarından Borgthór Magnússon ve ekibinin 2020'de Surtsey Research dergisinde yayımlanan çalışmasından. Aynı çalışmaya göre ilk damarlı bitki 1965'te bulundu ve izleme o günden beri sürüyor.

Önce kıyı bitkileri geldi

İlk yerleşenler kıyıya uyum sağlamış türlerdi: Cakile, Leymus, Honckenya ve Mertensia cinsleri. Magnússon ve ark. bunların 1965-1969 arasında adanın alçak kuzey ucunda, yani kum ve çakıldan oluşan dilde bulunduğunu yazıyor. Besin bakımından yoksul bu zemin, tohumu deniz akıntısıyla veya rüzgârla gelen bitkiler için uygundu.

Ama ilerleme yavaştı. Makale, ilk iki on yılda "genç ekosistemin bazı bileşenlerinin eksik olduğunun belli" olduğunu söylüyor. Eksik olan neydi? Bitkinin kökleneceği toprakta azot yoktu, yani canlı maddenin yapı taşı. Lav ve kül, mineral açısından zengin olsa da azotu kendiliğinden vermez.

1986: martılar geldi, çark döndü

1986'da adanın güneyindeki lav düzlüklerinde bir martı kolonisi kuruldu. Araştırmacıların ifadesiyle "bitkiler ve kuşlar buluşmuştu ve çarklar dönmeye başladı." Martılar iki iş yaptı: tohum taşıdılar ve bölgeyi pislikleriyle, yani azotla beslediler.

Bu etkinin ölçümü Biogeosciences dergisinde (2010) yayımlanan bir çalışmada var. B. D. Sigurdsson ve B. Magnusson, koloni içinde ve dışında toplam 21 alanda ölçüm yaptı. Bulgu: koloni içindeki toprağın solunumu, dışarıdakinin 59 katıydı ve tarım arazilerindekine benzer düzeydeydi. Araştırmacılar toprakta azot miktarının, kolonideki martıların getirdiği besinle, ekosistemin gelişimini en çok etkileyen etken olduğunu belirtiyor.

Sonuç gözle görülür: 2018'de güneydeki martı kolonisinin bulunduğu alanda 13 hektarlık bir çayırlık oluşmuştu. Adanın büyük kısmı ise hâlâ çıplak.

Alan	Durum (Magnússon ve ark., 2020)
Güneydeki eski martı kolonisi	2018'de 13 hektarlık çayırlık
Kuzeydeki alçak kum dili	2018'de 2 hektarlık yoğun bitki örtüsü
Adanın geri kalanı	Büyük ölçüde çıplak
Tespit edilen damarlı bitki türü	2019'da 75'inci tür görüldü; o yıl adada 62 tür vardı, yaklaşık 40 türün yaşayabilir popülasyonu kurulmuştu

Sürpriz gübreci: gri foklar

Hikâyenin yeni bölümü kuzeyde. Gri foklar (Halichoerus grypus) Surtsey'in kuzey ucunda en erken 1983'te yavrulamaya başlamıştı. Uzun süre bunun bitki örtüsüyle ilişkisi anlaşılmadı. Ancak 2012 ve sonrası hava ve uydu görüntülerinde kuzey dilde yoğun bitki yamaları belirmeye başladı.

2019 sonbaharında ekip, fok yavrulama döneminde adanın hava taramasını yaptı ve foklarla yoğun bitki örtüsünün haritada üst üste bindiğini gördü. Foklardan toprağa geçen azot için literatüre dayanan tahmin 2019'da hektar başına 9-13 kilogram, aynı bölgede 2015-2019 arasında martıların yıllık katkısı ise hektar başına 5-30 kilogram. Yani iki hayvan grubu birbirine benzer ölçüde besin taşıyor ve araştırmacılar, kuzeydeki bitki örtüsünün bazı kesimlerinin eski martı kolonisindeki duruma benzemeye başladığını bildiriyor.

Burada bir sınır var: fokların etkisi hesaplanırken kendi ölçümleri yerine literatüre dayanan bir tahmin kullanıldı. Yazarlar bu yüzden fokların besin akışı üzerine ek araştırma öneriyor.

Ada küçülüyor, yaşam yavaşlıyor

Dalga aşındırması adayı sürekli eritiyor. Magnússon ve arkadaşlarına göre 2018'de alan 1,3 kilometrekareye inmişti; yani yarıya yakını gitti. Küçülen kum dili, foklara daha dar bir alanda toplanma zorunluluğu getiriyor. Aynı çalışma, son on yılda yeni tür gelişinin yavaşladığını ve adada bulunan tür sayısının artmadığını da kaydediyor.

Earth.com'un andığı IUCN Dünya Mirası Görünümü değerlendirmesine göre, sahada korumanın görünümü "iyi" ve yılda yalnızca bir ila üç ziyaret yapılıyor. Aynı kaynak, kıyı aşınmasının kalan adanın yaklaşık üçte ikisini yok edeceğini bekliyor. Ada 2008'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı; çünkü yaşamın boş bir araziyi nasıl doldurduğunu bu kadar temiz gösteren başka bir yer yok.

Sırada ne var?

Surtsey'in dersi şu: bir ekosistem tohum ve kökle başlamıyor, besin akışıyla başlıyor. Kuşlar ve foklar denizdeki verimliliği karaya taşıdığı ölçüde kara bitkisi yaşıyor. Ada bütünüyle denize karışmadan önce soru açık: aşınma sürerken bu küçük çayırlıklar ayakta kalabilecek mi, yoksa yaşam bir kez daha denizin kenarında mı kalacak? Yanıtı, yılda bir kez adaya çıkan yaklaşık on bilim insanının notları verecek.

Fotoğraf: Brian Gratwicke, CC BY 2.0, Wikimedia Commons