Yeşil Arabistan'da su yetmedi: İlk insanlar göl kadar alet taşının da peşindeydi

Kasım 2023'ün ortasında sekiz kişilik bir ekip, üç arazi aracına yaklaşık 1.700 litre su yükleyip dünyanın en büyük kum denizine, Arap Yarımadası'nın güneyindeki Rub' al Khali'ye girdi. 35 gün boyunca kum sırtlarının arasından yaklaşık 1.500 kilometre yol aldılar ve 125 noktada durup yere baktılar. Bu noktaların 55'inde, bugün kupkuru olan bu çölün bir zamanlar göllerle dolu olduğunu gösteren izler buldular: tatlı su salyangozlarının kabukları, tatlı su midyeleri, devekuşu yumurtası parçaları, göl çamurunda yaşamış canlıların açtığı tüneller. Aradıkları asıl şeyi ise hiçbir yerde bulamadılar: insan eliyle yontulmuş tek bir taş.

Bu boşluk önemli, çünkü ilk insanların Afrika'dan dünyaya nasıl yayıldığını anlatan modellerin çoğu basit bir varsayıma dayanıyor: Su neredeyse, insan da oradadır. Rub' al Khali bu varsayımı sınamak için neredeyse kusursuz bir yer. Göller vardı, aynı dönemde çölün kenarlarında yaşayan insan toplulukları da vardı. Ama iç kesimler boş kaldı. Sonuçları 28 Ekim 2026'da Nature dergisinde yayımlanan çalışmanın açıklaması şu: İnsanları bir yere bağlayan yalnız su değildi, alet yapacak doğru taş da gerekiyordu.

Çalışmanın ilk yazarı Viyana Üniversitesi'nden jeolog Rudolf W. Dellmour, sorumlu yazarı ise Portekiz'deki Algarve Üniversitesi'ne bağlı Arkeoloji ve İnsan Davranışının Evrimi Disiplinlerarası Merkezi'nden (ICArEHB) arkeolog Jeffrey I. Rose. Ekipte Umman, ABD, Birleşik Krallık, Çekya ve Avusturya'daki kurumlardan araştırmacılar da var.

"Yeşil Arabistan" ne demek?

Arap Yarımadası bugün dünyanın en kurak yerlerinden biri, ama hep böyle değildi. Dünya'nın yörüngesinde ve dönme ekseninin yalpalamasında binlerce yıllık döngülerle yaşanan küçük değişimler, Hint Okyanusu musonunu zaman zaman güçlendirdi. Yağmurlar kuzeye kadar ilerledi, yeraltı suyunun seviyesi arttı, kumulların arasındaki çukurlar göle döndü. Araştırmacılar göllerin, sulak alanların ve otlakların yayıldığı bu kısa pencerelere "Yeşil Arabistan" diyor.

Bu pencerelerin insanları çektiğine dair güçlü kanıtlar var. 2021'de yine Nature'da yayımlanan ve Liverpool John Moores Üniversitesi'nin duyurduğu bir çalışma, kuzeydeki Nefud Çölü'nde Khall Amayshan 4 adlı alanda yaklaşık 400, 300, 200, 100 ve 55 bin yıl önceye tarihlenen göl evrelerinde insan izleri bulmuştu. Arabistan'ın konumu da kritik: Afrika ile Avrasya arasında bir köprü. Afrika'dan çıkış için en çok tartışılan iki yol, Sina üzerinden Levant'a uzanan kuzey yolu ile Kızıldeniz'in güney ucundaki Babülmendep boğazını aşan güney yolu. Dellmour ve arkadaşlarının makalesi de yarımadanın güneyinde Afrika kökenli izler taşıyan "Nubya Levallois" aletlerinin, kuzeyinde ise Batı Asya karakterli aletlerin bulunduğunu hatırlatıyor.

Burada iki terim işe yarar. Orta Paleolitik ve Orta Taş Çağı, kabaca aynı döneme ait taş alet kültürleri için kullanılan iki ad: ilki Avrasya'da, ikincisi Afrika'da yerleşmiş. Arabistan'daki aletler iki tarafa da benzediği için makale ikisini birlikte kullanıyor. Bu dönemin imzası olan Levallois tekniğinde ustalar taşı önce kaplumbağa kabuğuna benzer biçimde hazırlıyor, ardından tek bir vuruşla önceden tasarlanmış keskin bir yonga koparıyordu. Yöntem ustalık ister, ama çekirdeği hazırlarken çok taş harcar. Bu ayrıntıya yazının sonunda döneceğiz.

Göller vardı, insanlar kenardaydı

Bugüne kadar insanların nerede yaşamış olabileceğini tahmin eden bilgisayar modelleri, eski göl ve akarsu haritalarına, yağış ve bitki örtüsü kestirimlerine dayanıyordu. Bu modeller Rub' al Khali'nin iç havzalarını yüksek olasılıklı bölgeler olarak işaretliyordu. Makaleye göre bu tahmin, çölün içinde sistematik bir arazi çalışmasıyla hiç sınanmamıştı.

Ekip rotasını uydu görüntülerinden çizdi ve daha önce tarihlendirilmiş göl çökellerini hedefledi. Bu çökeller, kum tanelerinin güneş ışığını en son ne zaman gördüğünü ölçen optik uyarmalı lüminesans (OSL) yöntemiyle yaklaşık 122 bin ile 67 bin yıl öncesine tarihlenmişti. Bu aralık, okyanus tabanı çökellerindeki oksijen izotoplarından tanımlanan ve jeologların "Deniz İzotop Evresi 5" dediği görece sıcak ve nemli döneme denk geliyor. Aynı dönemde çölün kenarlarında insanların yaşadığı biliniyor. Makalede verilen yaklaşık tarihler şöyle:

Çöl kenarındaki alan	İnsan izlerinin yaklaşık yaşı
Jebel Faya	134 bin – 80 bin yıl önce
Dhofar Nejd platosu	109 bin – 95 bin yıl önce
Mundafan	96 bin – 77 bin yıl önce
Umm al Sha'al	87 bin – 71 bin yıl önce
İç havzadaki göller (taranan alan)	122 bin – 67 bin yıl önce (göl evresi)

Yani su ile insanlar aynı bölgede, aynı zaman aralığında vardı. Ekip her göl noktasında yaklaşık 500 metrelik bir yarıçap içinde yürüyerek tarama yaptı. Kumulların arasındaki düzlüklerde rüzgâr kumu süpürdüğü için yer yüzeyinin yüzde 95'ten fazlası açıkta duruyordu. Kazı yapılmadı, hiçbir örnek toplanmadı; her şey yerinde fotoğraflandı ve GPS ile kaydedildi.

Göl izleri açıktı: karbonatlı göl çökelleri, Melanoides tuberculata türü tatlı su salyangozları, Corbicula fluminalis türü tatlı su midyeleri, göl tabanında yaşamış canlıların fosil izleri ve göl kururken oluşan alçıtaşı kristalleri. Göllerin dolu olduğu dönemde suyun tatlı, kururken tuzlu olduğu anlaşılıyor. Dellmour'un Portekiz'in Postal do Algarve gazetesine yansıyan sözleri durumu özetliyor: "Antik göllerin olduğu yerlerde salyangoz ve tatlı su midyesi kabukları, devekuşu yumurtası parçaları ve bir zamanlar göl çamurunda yaşamış hayvanların açtığı tüneller bulduk. Tırnak büyüklüğünde bir salyangoz kabuğunu görebiliyorsak, bir taş aleti de görürdük. Ama hiç yoktu."

Eksik olan parça: yontulabilir taş

Her taştan alet olmaz. Keskin kenar elde etmek için taşın, kalın bir cam gibi, darbe noktasından kavisli ve pürüzsüz yüzeylerle kırılması gerekir. Jeologlar buna "konkoidal kırılma" diyor. Çakmaktaşı (çört), kuvarsit, kuvars, kalsedon, silisleşmiş kireçtaşı ve kumtaşı ile riyolit bu türden taşlar. Kireçtaşı ya da tuz kabuğu ise ufalanır, işe yarar bir ağız vermez.

Rub' al Khali'nin içinde yüzeyde yalnızca bu ikinci tür kayaçlar var. Makalenin anlattığına göre çakmaktaşı içeren eski kaya katmanları, havzanın içine doğru eğimle dalıyor ve daha genç, kalın kum, kil ve tuz çökellerinin altında kalıyor. Ekip yontulabilir taşı 125 noktanın yalnızca 10'unda (yüzde 8) buldu ve bunların hepsi rotanın batı ve doğu uçlarındaydı. Aradaki yaklaşık 800 kilometrelik iç havzada ne ana kaya olarak ne de taşınmış çakıl olarak tek bir uygun taş yoktu. Taranan havzalara bilinen en yakın taş yatakları 200 kilometreden daha uzakta.

Göllerin beslenme biçimi de bunu pekiştiriyor. İnce taneli çökeller, bu göllerin akarsularla değil yeraltı suyuyla beslendiğini gösteriyor. Bir nehir uzaktan çakıl taşıyabilir, ama dipten kaynayan bir göl kenarına taş getirmez. Üstelik çöl, son buzul çağının ardından gelen erken Holosen nemli döneminde yeniden göllerle dolduğunda da iç havzada hiçbir döneme ait kültürel kalıntı çıkmadı. Ekip bunu, sorunun iklimden değil kayadan kaynaklandığının bir başka işareti olarak okuyor.

Tablonun öbür yüzü de ilginç: Taş tek başına da yetmiyordu. Taş bulunan o 10 noktada da hiç alet yoktu. Makale, Umman'ın orta kesimindeki Duqm bölgesini ters örnek olarak veriyor: Orada kaliteli çakmaktaşı bol, ama su kıt olduğu için arkeolojik alan az. Kuzey Suudi Arabistan'daki Jubbah ise olumlu örnek: Rub' al Khali gölleri gibi akarsu ağından kopuk bir iç göl, ama kuvarsit veren kumtaşı üzerinde duruyor ve kıyılarında Orta Paleolitik insanlar yaşamış. Güneydeki Dhofar Nejd platosunda da insanlar taş hâlâ oradayken su çekilince bölgeyi terk etmiş görünüyor.

Su haritasına taş katmanı eklenince

Ekip arazi gözlemini yarımada ölçeğinde sınamak için bir model kurdu. Model önce Umman'da, 2002-2024 arasında altı vilayette yapılmış 44 arkeolojik yüzey taramasının verisiyle eğitildi; burada hem bir şey bulunan hem de bulunmayan noktalar kayıtlıydı. Ardından jeoloji haritaları ve eski akarsu ağlarıyla bütün yarımadaya uygulandı ve bilinen 362 Orta Paleolitik / Orta Taş Çağı alanıyla karşılaştırıldı.

Sonuç çarpıcı: Suya erişilebilir sayılan arazinin yüzde 57'si, alet yapılabilecek taş içermeyen kaya katmanlarının üzerinde. Taş bilgisi modele eklenince, modelin bilinen alanları rastgele noktalardan ayırt etme başarısı da arttı. Bu başarı "eğri altındaki alan" (AUC) adlı ölçüyle veriliyor: 0,5 yazı tura atmak kadar şans, 1 kusursuz ayrım demek. Yalnız suya bakan modelde değer 0,695 iken, su ve taşı birlikte hesaba katan modelde 0,768'e çıktı.

Yazarlar antik Yeşil Arabistan'ı bir takımadaya benzetiyor: Su ile taşın bir arada bulunduğu yerler insanları çeken adalar, aralarındaki geniş alanlar ise suyu olan ama aleti olmayan bir deniz. Jeffrey Rose da aynı haberde şöyle diyor: "Arabistan'daki ilk insan yayılmaları üzerine çalışan herkes, ben de dahil, suyu bulursak insanları da bulacağımızı varsaydı. Umman'da geçen yirmi beş yıl bana şunu öğretti: Taş aletlere bağımlı insanlar iyi taştan asla fazla uzaklaşmaz."

Peki insanlar taşı yanlarında taşıyamaz mıydı? Taşıyabilirlerdi, ama sınırlı miktarda. Makalenin derlediği Avrupa verilerine göre Orta Paleolitik buluntu topluluklarında taşın büyük kısmı (yüzde 60 ile 98 arası) yaklaşık 5 kilometre içindeki kaynaklardan geliyor; 20-30 kilometreden uzak kaynaklar çoğunlukla yüzde 1-2'yi geçmiyor. Rub' al Khali'nin içinde kalıcı bir yaşam ise birbirinden kopuk, yeraltı suyuyla beslenen göller arasında, 200 kilometreyi aşan mesafelerden sürekli taş taşımayı gerektirirdi. Ara sıra getirilen birkaç parça mümkün; nesiller boyu her gün alet üretmek değil.

Yazarlar bu "taşa bağlılık" etkisinin yalnız Arabistan'a özgü olmadığını da vurguluyor. Libya'daki Messak platosunda Orta Taş Çağı buluntularının yüzde 91'i, çevredeki ovalarda su bol olduğu hâlde, kuvarsça zengin kumtaşı yüzleklerinin yakınında toplanıyor. Mısır'ın Doğu Çölü'nde, Tibet Platosu'nda ve Kuzey Amerika'nın doğusundaki Clovis kültüründe de yerleşimin taş kaynakları etrafında örgütlendiğine dair benzer örüntüler var. Arabistan'ı farklı kılan, iki kaynağın da yamalı olması ve yaşamın ancak ikisinin kesiştiği yerlerde mümkün olması.

Nature dergisinin YouTube kanalının yayımladığı kısa videoda Rub' al Khali seferi ve çalışmanın vardığı sonuç anlatılıyor (İngilizce).

Bulgunun sınırları

Çalışmanın temel bulgusu bir yokluk ve yokluk kanıtı her zaman dikkatle okunmalı. Yazarlar da bunun farkında; ileride iç bölgede küçük, geçici kamp ya da taş toplama noktaları bulunabileceğini kabul ediyor, ama 55 göl noktasının tamamında aynı boşluğun görülmesinin sürekli bir yerleşimle bağdaşmadığını savunuyor.

• Tarama bir şerit: Ekip yaklaşık 650 bin kilometrekarelik bir çölün içinden tek bir hat boyunca ilerledi; sistematik olarak taranan alan makalenin hesabına göre yaklaşık 43 kilometrekare. Yalnızca yüzeye bakıldı, kazı yapılmadı.
• Harita çözünürlüğü: Yüzde 57 rakamı 1:2.000.000 ölçekli jeoloji haritasına ve "taş var / yok" diye kaba bir ikili sınıflamaya dayanıyor. Yazarlar rakamın yaklaşık olduğunu, ama ihtiyatlı tarafta kaldığını belirtiyor.
• Fotoğraftan tür tanısı: Salyangoz ve midye türleri yalnızca arazi fotoğraflarından belirlendi; makale bunu yöntemden kaynaklanan bir eksik olarak not ediyor.
• Neden sorusu açık: Yazarlara göre tek bir neden olmak zorunda değil. Arabistan'a ilk gelen topluluklar küçükse, elverişli bölgelerden taşıp boş araziye itilecek kadar kalabalıklaşmamış olabilirler. Kuşaktan kuşağa aktarılan arazi bilgisi de "içeride taş yok" uyarısı işlevi görmüş olabilir. Bu ekolojik açıklamaların hiçbiri şimdilik eldeki verilerle sınanamıyor.
• Ahşap aletler itirazı: İnsanlar taş yerine ahşap ya da kemik kullanmış olamaz mı? Yazarlar, bu tür aletlerin de taş aletlerle yapılıp bilendiği için geride yine taş kırıntısı bırakacağını söylüyor.

Nature'ın aynı gün yayımladığı değerlendirme yazısını da aynı Algarve merkezinden arkeolog Emanuele Cancellieri kaleme aldı; yazının başlığı "Taşa bağlı: kaya ve su bulunabilirliği erken çöl yerleşimini nasıl biçimlendirdi". Yani bulgu henüz farklı ekiplerin bağımsız arazi çalışmalarıyla sınanmış değil.

Sırada ne var?

Ekip modelini açık erişimle yayımladı; dünyanın başka kurak bölgelerinde de su haritalarının üzerine taş katmanı eklenip eklenmeyeceği artık başka araştırmacıların elinde. Yazarların öne sürdüğü bir sonuç daha var: Boş kalan iç bölge, kuzey ve orta Arabistan'daki topluluklarla güneydekiler arasında bir duvar gibi davranmış, iki taraf arasındaki insan alışverişini sınırlamış olabilir.

Ve geriye ilginç bir soru kalıyor. Taşa bu kadar bağlılık, Levallois gibi çok taş harcayan tekniklerle daha da artıyordu. Daha az taşla daha uzun süre işe yarayan aletler, örneğin küçük taş uçların sapa takıldığı bileşik aletler yaygınlaşınca bu zincir gevşedi mi? Yazarlar bunun ihtimal dahilinde olduğunu ama bu çalışmanın kapsamı dışında kaldığını söylüyor. Belki de ilk insanların çölü gerçekten aşabildiği an, suyu bulduğu an değil, taşa daha az ihtiyaç duyduğu andı.

Fotoğraf: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons