Mukaddime

Mukaddime, İbn Haldun’un en tanınmış eseri olup tarih, iktisat, sosyoloji ve siyaset gibi birçok sosyal bilim dalına temel oluşturan görüşleri içinde barındırır. Bu eser, 1375 yılında Kal’atu ibn Seleme adlı kalede, Beni Arif kabilesinin himayesinde bulunduğu dönemde kaleme alınmıştır.

Arap edebiyatında “mukaddime” sözcüğü, bir kitabın asıl metninden önceki giriş kısmını, yani önsözü ifade eder. Klasik kaynaklarda bu giriş “mukaddimetu’l‑kitâb” (kitaba giriş) ve “mukaddimetu’l‑ilim” (bilime giriş) olmak üzere ikiye ayrılır; amaç, eserin içeriğini ve ait olduğu ilim dalını okuyucuya tanıtmaktır. Zaman içinde “iftitâh”, “fâtihatu’l‑kitâb”, “tavtıe” gibi farklı terimler de aynı işlevi görmüş, ancak 3. yüzyıl ortalarından itibaren El‑Cahız ve öğrencisi İbn‑i Kuteybe sayesinde mukaddime bağımsız bir edebi tür hâline gelmiştir. Bu tür, özellikle tefsirlerin başında yer alarak önemli bir alan oluşturmuştur.

İbn Haldun, Mukaddime’yi büyük tarih kitabı Kitâbu’l‑İber’in birinci cildi olarak tasarlamış ve eserin ilk cildi olarak “Tarihe övgü” bölümünü kaleme almıştır. Ancak zamanla Mukaddime, Kitâbu’l‑İber’in tamamının bir giriş kısmı olarak değil, ayrı bir eser gibi anılmaya başlamış ve yazar da bu algıyı benimsemiştir. Eser, yazarın ölümünden kısa bir süre sonra hazırlanmış dört el yazmasıyla günümüze ulaşmıştır; bu nüshalar arasında en değerli olanları Türkiye’deki kütüphanelerde korunmaktadır. Rosenthal’ın incelemelerine göre, örneğin Damat İbrahim 863 el yazması 433 folyodan oluşur ve 12 Kasım 1394 tarihli olup, yazarını “Abdullah bin Hasan bin Şihib” olarak belirtir. Bu ve benzeri el yazmaları, Mukaddime’nin farklı dönemlerde yapılan revizyonları ve eklemeleriyle şekillendiğini gösterir.