Zünnûn-ı Mısrî

Zünnûn-ı Mısrî ya da Zû'n‑Nûn el‑Mısrî (Arapça: ذو النون المصري), 796’da Ahmim’de doğmuş ve 860’da Kahire’de vefat etmiş bir Mısırlı Arap düşünürdür. Tam adı Zünnûn Ebû’l Faid Savban ibn İbrâhim el‑Mısrî (Arapça: أبوالفيض ثوبان بن إبراهيم المصري) olarak bilinir. Tasavvuf felsefesinin öncü isimlerinden sayılan Zünnûn, “İslâm’da Gnosis” üzerine yoğunlaşmış ve bu anlayışı Marifetullâh, yani İrfân öğretisi şeklinde sistemleştirmiştir.

“Nûn” lakabı, eski Arapçada büyük balık ya da balina anlamına gelir ve burada, Yûnus peygamberi yutan dev balığı anımsatmak için kullanılmıştır; dolayısıyla “Zû’l‑Nûn el‑Mısrî” ifadesi “Mısır’ın Yûnusu” anlamını taşır. Zünnûn, yeni kabul edilen müridlerin tarikat şeyhiyle iletişimini kolaylaştıran yeni bir öğreti geliştirmiş ve bu sayede Marifet‑İrfân öğretisini şekillendirmiştir.

Felsefi yönüyle eski Yunan düşüncesi, tıp ve simya alanlarıyla ilgilenmiş; Beyazid Bistâmî’nin selefi olarak da bilinir. Aynı zamanda İmam Câ’fer‑i Sadık’ın talebelerinden olan ünlü simyacı Câbir bin Hayyan’ın müridi ve Hallâc‑ı Mansûr’un da rehberi Sahl el‑Tustarî, Zünnûn‑ün öğrencileri arasındadır. Bir dönem Bağdat’ta tutuklanıp cezâevine kapatılmış, ancak halifenin emriyle serbest bırakılarak Kahire’ye geri dönmesine izin verilmiştir. 859’da Kahire’de vefat etmiş ve mezarı “Ölüler Şehri” olarak adlandırılan bölgede günümüze kadar korunmuştur.

Edebî kimliği bakımından söz ve şiirleri mistik tasvirler ve hayallerle süslüdür; bilgi ve marifete (irfân/gnosis) büyük vurgu yapar, korku (makhafet) ve aşk (mahabbet) gibi diğer sufi yollarından daha öne çıkar. Mısır hiyerogliflerinin sırlarını bilen bir simyacı, şair ve mutasavvıf olarak tanınır. Yazılı eserlerinden hiçbiri günümüze ulaşmamış olsa da, ona atfedilen şiirler, sözler ve özdeyişler hâlen halk arasında yaşatılmaktadır. Osho, Zünnûn‑ı Mısrî’yı “günümüze dek yeryüzünde yürüyen sufi mistiklerin en büyüklerinden biri” olarak nitelendirmiştir.