Yusuf Has Hacib

Yusuf Has Hacib, ya da bilinen adıyla Balasagunlu Yusuf, Karahanlılar döneminde yaşamış ve Türk kültür mirasının en değerli eserlerinden biri olan Kutadgu Bilig adlı siyasetnamesinin müellifidir. 1017‑1019 yılları arasında, o dönemin “Kuz‑Ordu” şehri olarak anılan Balasagun’da doğduğu rivayet edilir; ancak onun hayatı hakkında çok az bilgi vardır. Eğitimini burada almış, Arapça ve Farsça’yı da öğrenerek çağının bilimsel birikimine hâkim olmuştur. 1077 yılında Kaşgar’da vefat eden Yusuf’un mezarı da aynı şehirde bulunmaktadır.

Hayatı boyunca “Balasagunlu Yusuf” olarak anılan bu bilge, eserinde kendisini “Kitap sahibi Yusuf, büyük has hacib, kendi kendine nasihat eder” şeklinde tanıtmaktadır; bu da onun hem yazar hem de baş teşrifatçı olduğuna işaret eder. Kutadgu Bilig, 6645 beyitten oluşan bir şiir olup, Allah’a hamd, Peygamber’e ve Dört Halife’ye teşekkürle başlar ve “Kutlu kılan bilgi” anlamına gelir. Eser, Ulu Kara Buğra Han’a 1070 yılında sunulmuş, 18 ay süren bir çalışmanın sonucudur; bunun üzerine han ona “Ulu Has Hacib” unvanını ve Kaşgar’da vezir yardımcısı görevini vermiştir.

Yusuf Has Hacib, bilim ve eğitim konularına da büyük önem verir. Astronomi öğrenmek isteyenlerin önce geometri ve hesap kapısını geçmeleri gerektiğini vurgular: “Aritmetik ve cebir, insanı kemâle ulaştırır; toplama, çıkarma, çarpma, bölme, bir sayının iki katını, yarısını ve karekökünü bilen kişi, yedi kat göğü avucunun içinde tutar. Her şey hesaba dayanır.” Bu sözleri, ilmin toplumun aydınlanmasındaki rolünü ortaya koyar.

Eserin ilk Uygurca nüshası 1439’da Herat’ta, ikinci bir nüshası ise Arapça bulunmuştur; ilk basımı ise 1900 yılında Radloff tarafından gerçekleştirilmiştir. Kutadgu Bilig, hem dünya hem de ahiret hayatı için doğru yolu gösteren bir rehber olarak tanımlanır; dört temel değer – doğru yasa, mutluluk, akıl ve akıbet – üzerine inşa edilmiştir. Böylece Yusuf Has Hacib, Türk edebiyatında ilk siyasetnameyi ve aynı zamanda ilk mesnevi formunu ortaya koyan bir öncü olarak hatırlanır.