Maya uygarlığı, Orta Amerika’nın geniş bir kesiminde, Meksika’nın güneydoğusundan Honduras, El Salvador ve Guatemala’ya kadar uzanan bir bölgeyi kapsayan, Kolomb öncesi bir medeniyetti. MÖ 600 civarında yükselişe geçen bu topluluk, MS 3. yüzyılda klasik dönem olarak adlandırılan (MS 250‑900) altın çağa ulaşmış ve kent‑devletleri arasındaki çekişmelerin ardından MS 900’da gerilemeye başlamıştır.
İspanyol fetihleriyle birlikte yavaş yavaş sona eren bu medeniyet, hâlen bölgedeki bazı topluluklar tarafından yaşatılmakta ve Maya dillerinin bir kısmı günümüzde de konuşulmaktadır.
Mayalar, astronomi, matematik, mimari ve sanat alanlarında kayda değer ilerlemeler kaydetmişlerdir. Rabinal Achí, Popol‑Vuh ve Chilam Balam gibi eserler, bu kültürün yaşam tarzını ve düşünce yapısını bize aktarır. İspanyolların bölgeyi tamamen kontrol altına alması 1697’de Itzá Mayalarının başkenti Tayasal ve Guatemala’daki Ko’woj Mayalarının başkenti Zacpetén’in düşmesiyle gerçekleşmiş, son bağımsız Maya devleti ise 1901’de Chan Santa Cruz’un Meksika tarafından işgaliyle ortadan kaybolmuştur.
Coğrafi olarak Maya toprakları üç bölgeye ayrılır: yüksek rakımlı “Yukarı Topraklar” (Guatemala ve Chiapas), bu bölgenin hemen kuzeyinde yer alan “Aşağı Topraklar” (Meksika’nın Petén’i, Quintana Roo, kuzey Guatemala, Belize ve El Salvador) ve kuzeydeki “Aşağı Topraklar” (Yucatán Yarımadası ve Puuc Tepeleri).
Bu alanlarda, Nakbé, Mirador, San Bartolo, Cival gibi erken dönem şehirleri kurmuş; klasik dönemde ise Tikal, Quiriguá, Palenque, Copán, Calakmul, Ceibal ve daha birçok önemli kent inşa etmişlerdir. Dinsel tapınaklardaki piramitler, yöneticilerin sarayları, duvar resimleri ve süslü konutlar, Maya mimarisinin en çarpıcı örneklerindendir.
Mayalar, taş işçiliğiyle şekillendirdikleri “tetun” adı verilen anıtsal dikilitaşlarıyla da tanınır; bu taşlar genellikle soylu ailelerin şecere ve askeri zaferlerini betimler. Ticari ürünleri arasında yeşim taşı, kakao, mısır, tuz ve obsidyen bulunur; yeşim taşına verdikleri değer, ön‑Türk kültürlerindeki benzer öneme benzer bir öneme sahiptir.
