Anne yarasanın kalbi, kendi yavrusunun sesini duyunca daha hızlı atıyor

Karanlık bir kolonide doğru yavruyu bulmak

Deneyin kahramanı, İngilizcede "Japon ev yarasası" diye anılan Pipistrellus abramus. Makaleye göre bu tür yavrularını 50 ile 200 bireylik kolonilerde, birçok ailenin bir arada yaşadığı kalabalık tüneklerde büyütüyor. Deneydeki yetişkinler 5-8 gram, yeni doğan yavrular ise 1,1-1,3 gram geliyordu.

Böyle bir kalabalıkta annenin elindeki en güçlü araç ses. Yavrular annelerinden ayrıldıklarında "yalnızlık çağrısı" denen özel bir ses çıkarıyor. Yoshino-Hashizawa, Frontiers'ın yayımladığı basın açıklamasında bu çağrıların bir insan bebeğinin ağlaması gibi işlediğini, her yavrunun sesinde kendine özgü izler bulunduğunu ve annelerin bu sayede onları ayırt edebildiğini anlattı. Yavru büyüdükçe bu çağrıların yerini, avlanmada ve yön bulmada kullanılan ekolokasyon sesleri alıyor.

Karşılaştırma için makalenin giriş bölümündeki bir not dikkat çekici: Fareler ve bazı başka kemirgenler yalnız kendi yavrularına değil, başkalarının yavrularına da bakabiliyor ve tanımada çoğunlukla kokuya dayanıyor. Yarasa anneleri ise ses üzerinden çok daha seçici görünüyor.

Deney nasıl kuruldu?

Ekip Mayıs 2022'de, kampüs yakınındaki bir köprünün kirişlerinde tüneyen koloniden doğuma yakın dört dişi yakaladı. Her biri 20-22 Haziran 2022 arasında laboratuvarda üçer yavru doğurdu. İki yavru doğumdan kısa süre sonra öldü; kalan on yavrunun (üç dişi, yedi erkek) sesleri ilk ay boyunca her gün kaydedildi.

Araştırmacılar iki tür ses seçti: yavrular iki günlükken çıkardıkları yalnızlık çağrıları ve 30 günlükken çıkardıkları ekolokasyon sesleri. Kontrol olarak bir yetişkin erkeğin ekolokasyon sesi de kaydedildi.

Kalp ölçümü, doğumdan 38-45 gün sonra, yavrular artık annelerinden ayrılmışken yapıldı. Makaleye göre bu zamanlama emziren anneleri strese sokmamak ve vücut ısısını bir saatten uzun koruyamayan küçük yavrulara zarar vermemek için seçildi. Annelere kısa süreli anestezi altında deri altına küçük elektrotlar takıldı, en az 30 dakika dinlenmeleri beklendi. Kalp hızı dakikada yaklaşık 200-300 atımda dengelenince ses kayıtları üçer saniyelik parçalar halinde, yaklaşık 15 santimetre uzaktaki bir hoparlörden çalındı. Her anneye iki günde toplam 39 ses dinletildi ve her sesten sonra kalbin eski hızına dönmesi için en az 300 saniye beklendi.

Sonuç: Kendi yavrusu kalbi hızlandırıyor

Kalp hızındaki değişim, sesin başlamasından sonraki 30 saniyenin ortalamasıyla ölçüldü. Makaledeki sonuçlar özetle şöyle:

Burada önemli bir ayrıntı var. Bütün anneler ve yavrular aynı kafeste büyüdüğü için anneler komşu yavruların seslerini de her gün duyuyordu. Yani fark, sesin tanıdık olup olmamasından değil, yavrunun annenin kendi yavrusu olmasından kaynaklanıyor gibi görünüyor. Yoshino-Hashizawa'ya göre kalbin bu kadar güçlü tepki vermesi, yavrunun sesinin anneyi anında bakım davranışına fizyolojik olarak hazırladığına işaret ediyor.

Beklenmeyen iki sonuç

Ekip, yeni doğanın yalnızlık çağrısının daha güçlü tepki uyandıracağını düşünüyordu; olmadı. En büyük artışı yavruların 30 günlük sesleri yarattı. Yazarların önerdiği açıklama, annelerin yavru seslerine dair hafızasını her gün güncellemesi: Deney sırasında en son duydukları sesler 30 günlük seslere daha yakındı, iki günlük çağrılar ise artık eski ve yabancı gelmiş olabilir.

İkinci sürpriz, yalnız kontrol amacıyla eklenen yetişkin erkek sesinin de kalbi hızlandırması oldu. Yazarlar, deney sırasında dişilerin henüz çiftleşme döneminde olmamasından dolayı bu sesin bir tür savunma ya da uzak durma tepkisi doğurmuş olabileceğini, ama bunun olası açıklamalardan yalnızca biri olduğunu yazıyor.

Sınırlar ve açık sorular

Çalışmanın örneklemi küçük: yalnızca dört anne. Yazarlar bunu istatistik yöntemle telafi etmeye çalıştıklarını, ama sonuçların genellenmesi için daha büyük gruplar gerektiğini kabul ediyor. Ayrıca çağrı türü ile yavrunun yaşı birbirinden ayrılamıyor; yalnızlık çağrıları hep küçük, ekolokasyon sesleri hep büyük yavrulardan geliyor.

En temel sınır ise kalp hızının neyi anlattığı. Yoshino-Hashizawa'nın da belirttiği gibi kalp hızı, uyarılmanın şiddetini gösteriyor ama annelik isteği gibi olumlu bir duyguyu stres ya da alarm gibi olumsuz bir duygudan ayıramıyor. Ekip bundan sonra kalp atımları arasındaki süre farklarını, yani kalp hızı değişkenliğini incelemek istiyor. Ancak makaleye göre yarasalarda bu analiz için gereken standart ölçütler henüz belirlenmiş değil.

Konu Türkiye'den de uzak sayılmaz. 2025'te Biology dergisinde yayımlanan ve Türkiye'deki cüce yarasaları inceleyen bir genetik çalışma, ülkemizde Pipistrellus cinsinden en az üç türün yaşadığını gösteriyor: P. pipistrellus, P. kuhlii ve P. nathusii. Bu küçük yarasaların anneleri de yavrularını kalabalıkta sesle buluyorsa, benzer bir kalp tepkisi göstermeleri şaşırtıcı olmazdı. Bunu ölçen bir çalışma ise henüz yok.

Fotoğraf: WATANABE Hitoshi 渡辺仁 (tbc_watanabe), CC BY 4.0, Wikimedia Commons