Beyin ameliyatı geçiren genç adam, insan yüzlerinde kedisinin gözlerini ve çizgilerini görüyor

Hayatını kurtaran bir beyin ameliyatı, 28 yaşındaki Karl için beklenmedik bir sonuç doğurdu. Genç adam, güne nasıl başladığına göre karşısındaki insanların yüzlerinde gri tekir kedisi Luna'nın izlerini görüyor. Vaka, Cortex dergisinde yayımlanan bir raporla bilim dünyasına duyuruldu.

Gün boyu süren garip bir yansıma

Karl sabah uyandığında ilk olarak Luna'yı görürse, gün içinde karşılaştığı insan yüzlerinde kedinin badem biçimli gözleri, büyümüş göz bebekleri ya da tüylerindeki çizgiler belirmeye başlıyor. Durum tersine de işliyor: Karl güne bir insan yüzü görerek başlarsa bu kez Luna'nın yüzünde insana ait özellikler seçiyor. Yani gün başında zihne yerleşen ilk görüntü, sonraki saatlerde algıyı yönlendiriyor gibi görünüyor.

Raporda bu tablo, tıpta palinopsi denen görsel semptom grubu içinde ele alınıyor. Cleveland Clinic'in tanımına göre palinopsi, beyindeki görsel işleme süreçlerinin bozulması nedeniyle kişinin artık ortada olmayan bir görüntüyü görmeye devam etmesi anlamına geliyor. Migren, epilepsi nöbetleri, felç, bazı reçeteli ilaçlar ve beyin kanamaları bu duruma yol açabilen etkenler arasında sayılıyor.

Şeytan yüzü sendromu

Karl'da palinopsi, halk arasında şeytan yüzü sendromu olarak bilinen prosopometamorfopsi (PMO) biçiminde ortaya çıkıyor. Bu nadir rahatsızlık, yüzlerde korkutucu ve çarpık bozulmalara neden oluyor. İki yıl önce Karl'a, atardamar ile toplardamar arasında ölümcül kanama riski taşıyan bir damar yumağını temizlemek için ameliyat yapıldı. Bu müdahalede sağ temporal lobunun bir kısmı alındı. Yüzlerin tanınması ve işlenmesinde kritik rol oynayan bu bölgenin kısmen çıkarılması, Karl'ın yüzleri algılama biçimini kalıcı olarak değiştirdi.

Çalışmanın ortak yazarlarından, Dartmouth College'da görev yapan bilişsel nörolog Brad Duchaine'e göre vaka, bireysel özelliklerin hafızadan çekilerek mevcut algımızı nasıl etkileyebileceğini gösteriyor.

Yapay zekâyla görselleştirilen algı

Karl'ın tam olarak ne gördüğünü anlamak isteyen Duchaine önce bir eskiz çizdi. Ardından bu çizimi daha gerçekçi hâle getirmek için büyük bir dil modeline yükledi. Ortaya çıkan görseller Karl'la paylaşıldı; ikili raporda yer alan nihai görselleri birlikte düzenledi. Duchaine, yapay zekânın hastaların yaşadığı bozuk görsel algıları çok daha doğru biçimde canlandırma imkânı verdiğini söylüyor. Böylece hastalar yüzlerin kendilerine nasıl göründüğünü yalnızca doktorlara değil, arkadaşlarına ve ailelerine de daha kolay anlatabiliyor.

Duchaine'in laboratuvarı bugüne kadar benzer yüz bozulmaları yaşayan 250'den fazla kişiyle iletişim kurdu. Ekibin dikkat çektiği bir nokta var: Bu hastaların çoğuna yanlışlıkla psikiyatrik bir sorunları olduğu söylenmiş ve antipsikotik ilaçlara yönlendirilmişler. Araştırmacılar ileride yapay zekâ araçlarıyla Karl'ın durumunun zaman içinde nasıl değiştiğini izlemeyi ve bu nadir rahatsızlığı olan diğer insanlara nasıl yardımcı olabileceklerini araştırmayı planlıyor.

Arka plan

İnsan beyni yüzleri sıradan nesnelerden farklı biçimde işler. Temporal lob ve komşu bölgeler, bir yüzün tanınmasında, ifadesinin okunmasında ve kime ait olduğunun hatırlanmasında görev alır. Bu ağın bir kısmı zarar gördüğünde kişi yüzleri hiç tanıyamayabilir ya da yüz özelliklerini çarpık algılayabilir. İkisi birbirinden farklı durumlardır: Biri tanıma becerisinin kaybıdır, diğeri ise görülen yüzün biçiminin bozulmasıdır.

Beyindeki damar yumakları, kanama riski taşıdıkları için çoğu zaman cerrahi müdahale gerektirebilir. Ameliyatın hedefi hayati tehlikeyi ortadan kaldırmaktır; ancak beynin işlevsel açıdan hassas bölgelerine yakın çalışıldığında algı, dil ya da hafıza gibi alanlarda yan etkiler görülebilir. Karl'ın vakası bu yan etkilerin ne kadar alışılmadık biçimler alabileceğini gösteriyor.

Neden önemli?

Bu tür vakaların en büyük sorunu, hastanın gördüğünü başkasına anlatmanın zorluğu. Yüzlerin çarpık göründüğünü söyleyen biri, tanıyı bilmeyen bir uzman tarafından kolayca psikiyatrik bir tabloyla karıştırılabiliyor. Gördüklerin görselleştirilebilmesi, hem teşhis sürecini hem de hastanın çevresiyle kurduğu iletişimi kolaylaştırabilir.

Vaka ayrıca algının yalnızca gözden gelen veriye dayanmadığını da hatırlatıyor. Beyin, gördüğünü yorumlarken hafızadaki görüntülerden de yararlanıyor. Bu mekanizmanın nasıl işlediğini anlamak, görsel algı bozukluklarının ve beynin yüzleri işleme biçiminin daha iyi çözülmesine katkı sağlayabilir.