Dünyanın bilinen en büyük süngeri minibüs boyunda, ama türü hâlâ bilinmiyor

Kuzeybatı Hawaii Adaları açıklarında, deniz yüzeyinin iki kilometreden fazla altında, bir sırtın yamacında soluk renkli, kıvrım kıvrım bir yığın duruyor. İlk bakışta üst üste atılmış çarşaflara ya da dev bir beyne benziyor. Oysa bu bir hayvan: bugüne kadar ölçülmüş en büyük sünger. Boyu bir minibüsü andırıyor, ama bilim insanları aradan on bir yıl geçmesine rağmen ona hâlâ bir tür adı veremedi.

Sünger, ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) araştırma gemisi Okeanos Explorer'ın 2015'teki Hohonu Moana seferinde, 12 Ağustos 2015'te kameraya takıldı. Bulgu, Mayıs 2016'da Marine Biodiversity dergisinde "Dünyanın en büyük süngeri mi?" başlıklı kısa bir notla duyuruldu. Notun yazarları NOAA'nın Papahānaumokuākea Deniz Ulusal Anıtı biriminden Daniel Wagner ile Hawaii Üniversitesi Mānoa'dan Christopher D. Kelley. Bilim sitesi ScienceAlert'in konuyu yeniden ele alan yazısı, keşfi tekrar gündeme taşıdı.

Hikâyenin ilginç yanı yalnız boyut değil. Bu kadar iri bir canlının gezegenin en az bilinen bölümünde, bir robot dalışında karşımıza çıkması derin denizin ne kadar az tanındığını gösteriyor. Türünün belirsiz kalması da bir canlıyı görmekle onu bilimsel olarak tanımlamak arasındaki mesafeyi açıkça ortaya koyuyor.

Lazerle ve robotun kendi boyuyla ölçüldü

Dalgıçların inemeyeceği 2.117 metre derinlikteki ölçüm, iki parçalı uzaktan kumandalı araç sistemiyle yapıldı: Deep Discoverer ve ona eşlik eden Seirios. Makaleye göre süngerin yüksekliği ve genişliği, Deep Discoverer'ın yatay çekimlerinde gövdeye düşürülen iki paralel lazer ışınından hesaplandı. Lazerler arasındaki mesafe bilindiği için görüntüdeki her şey bu ışık cetveliyle kıyaslanabiliyor. Uzunluk içinse yukarıdan çekilmiş bir Seirios görüntüsü kullanıldı; ölçek olarak aracın kendi boyutları, yani 3,15 metreye 1,85 metre alındı.

Sonuç: 3,5 metreyi aşan uzunluk, yaklaşık 2 metre yükseklik ve 1,5 metre genişlik. Guinness Dünya Rekorları da kaydı bu değerlerle tutuyor. ScienceAlert yazısında 3,7 metreye 2,1 metre gibi biraz daha büyük rakamlar geçiyor; biz hakemli makaledeki ölçüleri esas aldık.

NOAA Ocean Exploration'ın YouTube kanalında yayımladığı görüntüde süngerin katmanlı yapısı robotun ışıkları altında seçilebiliyor.

Önceki rekor sığ sularda, Kanada'daydı

Hawaii'deki bulgudan önce kayıtlardaki en büyük sünger, Kanada'nın batı kıyısı açıklarında, 25 metreden sığ suda yaşayan bir Aphrocallistes vastus kolonisiydi. Wagner ile Kelley'nin aktardığı 2007 tarihli ölçüme dayanan karşılaştırma şöyle:

Yani Hawaii süngeri uzunlukta eski rekoru az farkla geçiyor, ama yükseklikte neredeyse iki, genişlikte üç kat daha iri. Kapladığı hacim bakımından çok daha büyük bir canlıdan söz ediyoruz.

Türü neden hâlâ bilinmiyor?

Dev sünger yerinde bırakıldı, ondan parça alınmadı. Ekip, aynı türden olduğunu düşündüğü başka bir bireyi daha önceki bir dalışta, yakındaki bir noktada 2.104 metre derinlikten toplamıştı. Süngerin iskeletini oluşturan ve spikül denen mikroskobik iğnecikler incelendiğinde bu örnek, cam süngerler (Hexactinellida) grubundaki Rossellidae ailesine ve Lanuginellinae alt ailesine yerleştirildi. Daha ileri gidilemedi. Makalenin teşekkür bölümünde, sınıflandırmaya yardım eden sünger uzmanları Henry Reiswig ile Konstantin Tabachnik'in adı geçiyor.

Sorunun bir yanı da örnek azlığı. Sefer boyunca 1.096 ile 4.829 metre arasındaki derinliklere toplam 18 dalış yapıldı, fakat bu türden yalnız iki birey görüldü: biri dev sünger, öteki toplanan örnek. Tek bir örnekten yeni tür tarif etmek, hele o örnek devin kendisi değilse, temkin isteyen bir iş. Makalenin başlığındaki soru işareti de bu temkini yansıtıyor gibi.

Kaç yaşında olabilir?

Yaşı da bilinmiyor. Wagner ile Kelley süngeri "muhtemelen yaşlı" diye niteliyor ve süngerlerin ömrü hakkında çok az şey bilindiğini kabul ediyor. Karşılaştırma için verdikleri örnek sığ sulardan: Florida Keys'teki dev fıçı süngeri Xestospongia muta üzerine 2008'de yayımlanan bir çalışma, 30 metreden sığ sularda yaşayan bazı iri bireylerin 2.300 yıldan uzun yaşadığını tahmin etmişti. Bu, Hawaii devi için ölçülmüş bir yaş değil; yalnız süngerlerin ne kadar uzun ömürlü olabileceğine dair bir fikir veriyor.

Korunan bir alanda bulunması neden önemli?

Papahānaumokuākea, Kuzeybatı Hawaii Adaları'nı kapsayan geniş bir deniz koruma alanı. Wagner ile Kelley, bu kadar büyük ve yaşlı olduğu düşünülen bir canlının burada bulunmasının bölgenin en sıkı koruma önlemleriyle korunması gerektiğini gösterdiğini yazıyor. Makaleye göre iri süngerler büyük miktarda deniz suyunu süzüyor, sayısız omurgasız ve mikrop türüne de barınak sağlıyor. Yani tek bir sünger, çevresinde küçük bir mahalle kuruyor.

ScienceAlert'in aktardığına göre Wagner, 2016'da şöyle demişti: "Gezegenimizin en büyük kısmı derin sulardadır ve bunun büyük çoğunluğu hiç keşfedilmemiştir."

Sırada ne var?

Guinness kayıtlarında en büyük sünger bugün de bu Hawaii örneği. Ama rekorun ne kadar dayanacağı belirsiz: okyanus tabanının büyük bölümü henüz robot kameralarla bile görülmedi ve aynı türün başka, belki daha iri bireyleri o karanlıkta duruyor olabilir. Asıl açık soru ise basit görünüyor: bu dev hangi tür? Cevap büyük olasılıkla yeni bir sefer ve yeni bir örnek gerektirecek. O güne kadar dünyanın en büyük süngeri, adı konmamış bir hayvan olarak kalıyor.

Fotoğraf: National Marine Sanctuaries, Public domain, Wikimedia Commons