Mısır mezarındaki köpeğin adı 3.500 yıl sonra okundu: Duaty ve Anubis bağı

Luxor'un karşısında, Nil'in batı yakasındaki bir mezar odasının duvarında bir adam koltuğunda oturuyor; ayaklarının dibinde tasmalı, ince yapılı, beyaz bir köpek var. Resim yaklaşık 3.500 yıldır yerinde duruyor, ama köpeğin başının hemen arkasındaki birkaç işaret o kadar solmuştu ki okunamaz hâle gelmişti. Johns Hopkins Üniversitesi'nden arkeolog Chelsea Kaufman, sahnenin fotoğraflarını dijital olarak işleyince silik yazı yeniden belirdi: Köpeğin adı Duaty'ydi, yani "Yeraltına Ait Olan".

Bu küçük ayrıntının önemi şurada: Eski Mısır'dan bugüne kalan köpek adlarının sayısı yüz civarında ve Kaufman'ın The Art Newspaper'a anlattığına göre Duaty bunların hiçbirine benzemiyor. Ad, ölüler tanrısı Anubis'in sıfatlarından birini taşıyan, bilinen ilk Mısır köpek adı. Bulgu, Eylül sonunda The Journal of Egyptian Archaeology'de kısa bir makale olarak yayımlandı.

Mezarın sahibi: I. Thutmose'un kâhyası User

Resim, Teb nekropolünün Şeyh Abd el-Kurna kesimindeki TT 21 numaralı mezarda. Mezar, 18. Hanedan'da I. Thutmose'un kâtibi ve kâhyası olarak görev yapan User adlı bir soyluya ait. İç odadaki sunu sahnelerinde üç ayrı köpek, sahibinin koltuğunun altında oturur hâlde resmedilmiş. İkisinin adı zaten biliniyordu: Kenii ("Güçlü") ve Maaty ("Güvenilir"). Üçüncüsü hem adıyla hem de görünüşüyle ayrılıyor; kırmızımsı, dalgalı desenli tüyleri, hemen üstte oturan User'ın giysisindeki desene şaşırtıcı biçimde benziyor. Böyle bir post deseni, bugüne ulaşan başka Mısır köpeği tasvirlerinde kayıtlı değil.

Solgun mavi boyayı geri getiren yöntem

Kaufman, yazıyı okumak için ImageJ adlı görüntü işleme programının DStretch eklentisini kullandı. Bu araç, gözün ayırt edemeyeceği kadar küçük renk farklarını abartarak duvardaki soluk boyayı belirgin hâle getiriyor. TT 21'de solan şey hiyerogliflerin mavi boyasıydı; işlenmiş fotoğrafta işaretler yeniden okunur oldu.

Yazının bir özelliği daha var. Mısır yazısında bazı işaretler okunmaz, yalnız kelimenin ne tür bir şeyi anlattığını gösterir; bunlara belirleyici denir. Köpek adlarının sonunda genellikle ayakta duran bir köpek işareti kullanılır. Duaty'nin adında ise oturan bir köpek işareti var ve kayıtlı köpek adları arasında bu işareti kullanan yalnız bir örnek daha biliniyor. HeritageDaily'nin aktardığına göre yeni adla birlikte Eski Mısır'dan bilinen köpek adı sayısı 97'ye çıktı.

Duat ve Anubis

Duaty adı, Mısırlıların ölüler diyarına verdikleri ad olan Duat'tan türemiş. Mısır inancında ölen kişi Duat'ta yargılanır, kalbi Maat'ın tüyüne karşı tartılırdı. Bu tartının başında duran tanrı, köpek ya da çakal başıyla gösterilen Anubis'ti. Anubis'in pek çok lakabı vardı: "Batılıların önde geleni" (ölüler Nil'in batı yakasına gömüldüğü için), "Dağının üstünde olan", "Kutsal toprağın efendisi" ve mumyalama yerine gönderme yapan "Mumyalama yerinde olan". "Yeraltına Ait Olan" da bu ailenin bir parçası.

Yine de Kaufman temkinli. The Art Newspaper'a "Adın anlamı hâlâ açık bir soru. Onu doğrudan Anubis'e bir gönderme olarak yorumlamak cazip, ama amacın bu olduğundan emin olamayız" dedi. Başka bir olasılık da var: Ad, resim yapıldığında köpeğin çoktan ölmüş olduğunu anlatıyor olabilir. Kaufman bunun da yalnız bir tahmin olduğunu vurguluyor.

Kedi "kedi" kalırken köpeğin adı vardı

Araştırmaya katılmayan Mısırbilimci Salima Ikram, aynı yayına yaptığı değerlendirmede mezar resimlerinde evcil hayvanların, özellikle de köpeklerin sık görüldüğünü hatırlatıyor. Ikram'a göre köpeklere çoğunlukla ad verilirken kediler yalnız "erkek kedi" ya da "dişi kedi" diye anılıyordu. Resimler genellikle ölen kişinin gerçek hayvan dostlarının kaydıydı; ama Anubis, Ra, Bastet ve Hathor gibi tanrılara da gönderme yapabiliyordu ve bunlar arasında köpekle çağrılan tek tanrı Anubis'ti.

Adıyla anılan köpeklerin en ünlüsü User'dan çok daha eski. Gize'de, Eski Krallık'ın 6. Hanedanı dönemine tarihlenen bir kireçtaşı levha, Abutiu adlı bir köpeğin törenle gömülmesini anlatıyor. Levhayı 1935'te Harvard Üniversitesi ile Boston Güzel Sanatlar Müzesi'nin ortak kazısında George Reisner buldu. Metne göre adı bilinmeyen bir firavun bu köpek için kraliyet hazinesinden tabut, bol miktarda ince keten, tütsü ve kokulu merhem verdirmiş, mezarını da kraliyet ustalarına yaptırmıştı. Amaç, köpeğin "büyük tanrı Anubis'in huzurunda onurlandırılması"ydı.

Bin yıl sonrasının tablosu çok farklı. Saqqara'daki Anubis yeraltı mezarlığında yaklaşık sekiz milyon hayvan mumyası bulunduğunu, bunların büyük çoğunluğunun köpek olduğunu Cardiff Üniversitesi'nden Paul Nicholson'ın ekibi Antiquity dergisinde ortaya koydu. Hacıların Anubis'e adadığı bu hayvanların birçoğu yalnız birkaç saatlik ya da birkaç günlük yavrulardı. NBC News'in aktardığına göre Nicholson, bu yavruların kült için "yetiştirildiğini, hatta çiftlikte üretildiğini" söylüyor. Saqqara'daki köpekler toplu bir adağın parçasıydı; User'ın koltuğunun altındakiler ise adı, rengi ve tasmasıyla tek tek tanınan hayvanlardı.

Açık kalan soru

Duaty'nin adı neden seçildi, tanrıya mı yoksa köpeğin ölümüne mi işaret ediyor; bunu tek bir yazıdan çıkarmak mümkün değil. Kaufman, bildiği kadarıyla bu adı 3.500 yıldır okuyan ilk kişi olduğunu söylüyor ve Duaty'ye kimliğinin bir kısmını geri vermenin kendisi için onur olduğunu ekliyor. Teb tepelerinde soluk boyalı başka yüzlerce mezar duvarı olduğu düşünülünce, aynı yöntemin başka unutulmuş adları da gün ışığına çıkarıp çıkarmayacağı merak konusu.

Fotoğraf: Norman de Garis Davies, Public domain, Wikimedia Commons