Robert Burns ve Jamaika: Üç gemi hikâyesini sorgulayan yeni araştırma

1786 sonbaharında İskoçya'nın batı kıyısında, Ayrshire'da 27 yaşında bir çiftçi Atlantik'in öbür yakasına gitmek için yer ayırtmıştı. Gemisinin adı Bell'di ve 17 Ekim'de denize açılması bekleniyordu. Yolcu o gemiye hiç binmedi. Bileti boşa giden bu adam, o yaz basılan ilk şiir kitabıyla adını duyurmaya başlamıştı ve zamanla İskoçya'nın ulusal şairi olacaktı: Robert Burns.

Burns, Türk okur için belki adıyla değil ama bir şarkıyla tanıdıktır. Dünyanın pek çok yerinde yılbaşı gecesi söylenen "Auld Lang Syne", 1788'de onun kaleminden çıkan dizelerle bilinir. 25 Ocak 1759'da Alloway'de doğan, 21 Temmuz 1796'da ölen Burns, İskoççanın en tanınmış şairidir; doğum günü olan 25 Ocak'ta dünyanın dört bir yanında "Burns akşamı" yemekleri düzenlenir.

Hikâyenin neden yeniden açıldığı

Burns'ün 1786'da Jamaika'ya gitmeyi planladığı uzun zamandır bilinir. Son yıllarda bu plan, İskoçya'nın Karayipler'deki köle emeğine dayalı plantasyon ekonomisiyle bağlarını anlatan sergilerde ve kurum metinlerinde sık sık öne çıkarıldı; Burns zaman zaman bu bağın simgesi gibi sunuldu.

Glasgow Üniversitesi'nden tarihçi Dr. Stephen Mullen ile İskoç edebiyatı uzmanı Dr. Craig Lamont, bu sunumun belgelerle ne kadar örtüştüğünü sınadı. Çalışmaları, 1890'lardan beri kesintisiz yayımlanan ve bugün Edinburgh University Press'in hakemli dergisi olan Burns Chronicle'da "Historicising Robert Burns's Jamaica, 1786–1834" başlığıyla çıktı. Yazarlar mektupları, gemi kayıtlarını, hukuki belgeleri ve plantasyon evraklarını taradı; Burns'ü, Jamaika'ya gerçekten giden İskoçlarla da karşılaştırdı.

Üç gemi değil, tek bilet

Yerleşik anlatıya göre Burns art arda üç ayrı gemide, Nancy, Bell ve Roselle'de yer ayırtmış, her seferinde son anda vazgeçmişti. Mullen ve Lamont'un yeni bulduğu gemi ilanları ve diğer belgeler bu tabloyu desteklemiyor. Üniversitenin duyurusuna göre doğrulanabilen tek rezervasyon Bell gemisine ait; öteki iki gemi için doğrulanmış bir kayıt bulunamadı.

Araştırmacılar, Burns'ün yola çıkma niyetinin ne zaman başlayıp ne zaman sona erdiğini gösteren yeni bir zaman çizelgesi de kurdu. Onlara göre şairin tek biletinden vazgeçmesinde hem mesleki hem de ailevi hesaplar rol oynadı.

Bir çiftlik, ikizler ve bir iş teklifi

1786 Burns için zor bir yıldı. Ailesiyle işlettiği Mossgiel çiftliği batıyordu; ilişkisi olduğu Jean Armour ikiz bekliyordu ve onlara nasıl bakacağı belirsizdi. Bu sırada Jamaika'da plantasyon işleten İskoç Douglas ailesinden bir teklif geldi: Burns adada "bookkeeper", yani kâğıt üzerinde muhasebeci olarak çalışacaktı.

Unvan yanıltıcıydı. Çalışmaya göre bu görevin özü, plantasyonda zorla çalıştırılan köleleştirilmiş insanların işini denetlemekti. Makale bu planı gizlemiyor; ama bir ayrımın altını çiziyor: Douglas ailesiyle yapılan anlaşma Burns'ü hukuken yola çıkmaya bağlamıyordu, Burns plantasyon köleliğinden hiçbir gelir elde etmedi ve köle ticaretine katılmadı. Yazarlara göre onu bu sisteme maddi olarak bağlayan tek şey, kullanmadığı Bell biletiydi; vazgeçmesi ona kayda değer bir para kaybına mal oldu.

Şiir kitabı yolu değiştirdi

Burns'e başka bir yol açan şey kendi şiirleri oldu. "Poems, Chiefly in the Scottish Dialect" (Ağırlıkla İskoç Lehçesiyle Şiirler) 31 Temmuz 1786'da Kilmarnock'ta basıldı; bu ilk baskı bugün "Kilmarnock baskısı" diye anılır. Genişletilmiş Edinburgh baskısı ise 14 Nisan 1787'de çıktı.

Makaleye göre bu iki baskıdan gelen kâr, Burns'ün Jamaika'da elde edebileceğinden fazlaydı. Yazarlar bu kârı 2024'teki ortalama gelirlerle kıyaslayınca bugünün yaklaşık 1,76 milyon sterlinine denk geldiğini hesaplıyor. Yıllık 30 sterlinlik başlangıç maaşıyla bu parayı biriktirmek için Burns'ün yaklaşık 29 yıl çalışması gerekirdi.

Simge mi, katılımcı mı?

Mullen ve Lamont, üniversitenin duyurusunda tartışmanın özünü şöyle özetliyor: Burns'ün 1786'da Jamaika'yla kurduğu simgesel bağı, köleliğe maddi ortaklıktan ayırmak gerekiyor; Burns ileride İskoçya'nın Karayip köleliğiyle bağlarının temsilcisi olarak anılırsa bu ayrım da açıklanmalı.

Makalenin son cümlesi daha da açık: kişisel bir bunalım anında Jamaika'ya gitmek için yapılan kârlı bir teklifi geri çeviren ve Afrika köle ticaretiyle ya da köleliğin kendisiyle maddi bağı bulunmayan bu adam, yazarlara göre bu bağı gerçekten kuran İskoçların simgesi olmamalı.

Yazarların itirazı, İskoçya'nın bu tarihle yüzleşmesine değil, bu yüzleşmede yanlış kişinin vitrine konmasına. Çalışma da Burns'ü, Jamaika'ya gidip orada çalışan İskoçlarla karşılaştırarak bu ayrımı somutlaştırıyor.

Bulgunun sınırı ve sırada ne var

Çalışma, Burns'ün köleleştirilmiş insanları denetleyecek bir işi kabul etmeye hazır olduğu gerçeğini değiştirmiyor; değiştirdiği şey, bu niyetin ne kadar ileri gittiğine dair ayrıntılar. Ayrıca yeni bulgular tek bir makaleye dayanıyor; üç gemi anlatısını savunan araştırmacıların yanıtı henüz ortada değil. Burns'ün hangi gün kesin olarak vazgeçtiği gibi soruların ayrıntısı da makalenin tam metninde.

Zamanlama tesadüf değil. Britanya 1833'te köleliği kaldıran yasayı çıkardı; Britanya Batı Hint Adaları'ndaki köleleştirilmiş insanlar 1834'te özgürlüğüne kavuştu, ancak ardından 1838'e kadar süren ve eski sahipleri için çalışmayı zorunlu kılan "çıraklık" düzeni geldi. Yazarlar, 2033'ten itibaren gelecek iki yüzüncü yıl anmalarına doğru daha doğru ve sorumlu bir kamusal tarih anlatısı çağrısı yapıyor. Asıl soru, müzelerin ve kurumların Burns'ü anlatan tabelalarını bu yeni belgeler ışığında yeniden yazıp yazmayacağı.

Fotoğraf: Alexander Nasmyth, Public domain, Wikimedia Commons