Dişler yanılttı: Gobi'den çıkan 15 santimlik fosil memeli soy ağacını düzeltti

Önemli olan yeni bir tür adı değil. Bu iskelet, paleontolojinin en çok güvendiği kanıt türünün — dişin — nereye kadar güvenilir olduğunu gösteriyor. Kırk yıldır neredeyse yalnız dişlerinden tanınan koca bir memeli grubu, bu tek fosil yüzünden soy ağacında yer değiştirdi.

Kırk yıldır elde sadece diş vardı

Hikâyenin ilk halkası Gobi'de değil, Özbekistan'ın Kızılkum Çölü'nde atıldı. Sovyet paleontolog Lev Nessov, 1985'te Bissekty çökellerinden çıkan birkaç çene ve üst çene parçasına dayanarak Zhelestes temirkazyk adını verdi. Dişler alçak ve yuvarlak tepeliydi — yani bitki ezmeye uygun. Zamanla Avrasya'dan Kuzey Amerika'ya kadar benzer dişler bulundu ve bu dişlerin sahiplerine topluca "zhelestidler" dendi.

Dişin biçimi bir soy ağacı kurdu. J. David Archibald 1996'da zhelestidlerin bugünkü toynaklı hayvanlarla (atlar, geyikler, sığırlar) yakın akraba olduğunu savundu; Nessov, Archibald ve Zofia Kielan-Jaworowska 1998'de bu fikri "toynaklı benzeri memeliler" başlığı altında işledi. Böylece zhelestidler, Kretase'nin — yani dinozorların son 80 milyon yılını kapsayan dönemin — içinde yaşamış erken plasental memeli adayları oldular. Plasental memeli, yavrusunu rahimde plasentayla besleyip görece gelişmiş doğuran gruptur; insan da, fil de, fare de bu gruptadır.

Bu, teorik olarak büyük bir iddiaydı: eğer zhelestidler gerçekten plasentallerin yakınıysa, modern memeli dallarının dinozorlar hâlâ yaşarken ayrışmaya başladığı anlamına gelirdi. Sorun şuydu ki iddianın tamamı birkaç santimetrekarelik mineye dayanıyordu. Kafatasının geri kalanı, omurga, bacaklar yoktu.

Tamirkhan'ın getirdiği: kafatası ve ayak bileği

Gobi'den çıkan örnek, bugüne kadar bulunmuş en eksiksiz zhelestid. Araştırmacıların anlattığına göre hayvanın azı dişleri tam da beklenen zhelestid dişleri: dörtgen, alçak, yuvarlak tepeli. Ama kafatasının ve bacağın geri kalanı bambaşka bir grubu işaret ediyor.

Makalede sayılan ayırt edici özellikler şunlar: alt çenedeki birinci kesici dişler uzun, minesi yalnız bir yüzle sınırlı ve kökü kapanmadan yanak dişlerinin altına kadar uzanıyor — yani bu diş ömür boyu uzamaya devam ediyor, tıpkı bir kemirgeninki gibi. Göz çukurunun iç duvarında translakrimal kanal denen bir geçit var. Arka bacağın alt kemikleri birbirine kaynamış, ayak tarağı kemikleri (metatarsaller) uzamış. Bunların hepsi Zalambdalestidae adlı Kretase grubunun klasik imzaları.

Arizona Üniversitesi'nden Shawn Zack, kurum bülteninde bu noktayı şöyle özetledi: "Tamirkhan'ın arka bacakları uzun ve ince, ayak bilekleri de kendine özgü; bunlar hiç şüphe bırakmayacak kadar zalambdalestoid özellikler."

Sonuç olarak araştırma ekibi zhelestidleri ayrı bir dal olmaktan çıkarıp zalambdalestoidlerin içine, bir "diş varyantı" olarak yerleştiriyor. Yani zhelestid dişi bir akrabalık işareti değil, bir beslenme işareti.

Zalambdalestoidler kim?

Bu grup da Gobi'den çıkma. Zalambdalestes lechei'yi 1926'da William King Gregory ile George Gaylord Simpson tanımladı; malzeme, Roy Chapman Andrews'ün yönettiği Orta Asya Seferleri'nin 1920'lerde Moğolistan'dan getirdiği kafataslarından geliyordu. O seferler Kretase memelilerinin kafataslarını ilk kez bütün hâlde gören çalışmalardı ve bir asır sonra hâlâ aynı araziye dönülüyor.

Zalambdalestoidler küçük, sivri burunlu, büyük ihtimalle böcek yiyen hayvanlardı. Uzun arka bacakları ve sıçramaya uygun gövdeleriyle görünüş olarak tavşanları andırdıkları için, uzun süre tavşan ve kemirgenleri kapsayan Glires grubunun atası olabilecekleri tartışıldı. Bugünkü yaygın görüş, bunların plasentallerin içinde değil, plasentallere giden ana gövdenin yanında duran bir yan dal olduğu yönünde.

Tamirkhan bu dalın beslenme açısından ne kadar esnek olduğunu gösteriyor: aynı grup içinde böcek ezen dişler de, bitki ezen dişler de gelişebilmiş.

Künye

Aşağıdaki tabloda yer alan bilgiler Nature makalesinin özetinden, AMNH ile Arizona ve Stony Brook üniversitelerinin bültenlerinden ve lokalitenin bağlı olduğu jeolojik formasyon üzerine literatürden derlendi.

Dişin anlattığı ile anlatamadığı

Benzer yiyeceği işleyen hayvanlarda benzer diş biçimlerinin birbirinden bağımsız ortaya çıkmasına yakınsak evrim denir. Kanadın hem kuşta hem yarasada ayrı ayrı gelişmesi gibi. Tamirkhan, bitki ezmeye uygun yuvarlak tepeli azı dişinin de en az iki ayrı dalda bağımsız geliştiğini gösteriyor.

Stony Brook Üniversitesi'nden Maureen O'Leary, bülteninde dişleri küçümsemeden sınırını çiziyor: dişler en bilgi verici fosiller arasında olmayı sürdürüyor, ama bu çalışma dişin her zaman hayvanın bütününü anlatamadığını gösteriyor. Arcadia Üniversitesi'nden Paúl Velazco ise aynı metinde moleküler modellerin geçmişe dair öngörüde bulunabileceğini, ancak bu öngörüleri sınayacak kanıtı fosillerin verdiğini söylüyor.

Burası önemli, çünkü memeli soy ağacının Kretase'deki görünümü iki ayrı yöntemin çekişme alanı: genlerden hesaplanan ayrışma tarihleri genellikle daha eski, fosillerin gösterdiği tarihler daha geç çıkıyor. Zhelestidlerin plasental kefesinden çıkarılması, Kretase'de plasental memeli bulunduğuna dair kanıt listesini bir madde kısaltıyor.

Bulgunun sınırları

Makalenin dayandığı tip örnek tek bir bireye ait. Kafatası ve kısmi bir arka bacak var; gövdenin önemli bir bölümü yok. Tek örneğe dayanan yeni türlerde, aynı yatakta ikinci bir birey bulunduğunda ayrıntıların değiştiği sık görülür.

İkinci sınır daha geniş: zhelestidler çok yaygın bir gruptu ve Özbekistan'dan Kuzey Amerika'ya kadar farklı kıtalardan yirmiye yakın cins tanımlandı — çoğu hâlâ yalnız dişlerden biliniyor. Gobi'deki bir türün zalambdalestoid çıkması, aynı adla anılan bütün dişlerin mutlaka aynı dala gittiği anlamına gelmek zorunda değil. Grubun ne kadarının gerçekten doğal bir birlik oluşturduğu açık bir soru; muhtemel yanıt, başka bölgelerden de kafatasıyla bacakla gelen örnekler çıkınca netleşecek.

Üçüncüsü, soy ağacı yerleşimleri hesaplamaya dayanır. Hangi karakterlerin listeye alındığı, hangi yöntemin kullanıldığı sonucu değiştirebilir. Kretase memelilerinin akrabalık şeması son yirmi yılda birkaç kez yeniden çizildi; bu makale de o dizinin bir halkası.

Yine de 2004'te toplanan bir örneğin 2026'da bir soy ağacı dalını yerinden oynatması, müze depolarındaki malzemenin neden "işlenmiş" sayılmadığını iyi anlatıyor. Giallombardo'nun kurum bülteninde söylediği gibi, hem bu kadar eksiksiz korunmuş yeni bir tür bulmak hem de uzun süredir açık duran bir soruyu kapatmak bir kariyerde sık rastlanan şey değil. Sıradaki soru basit: Kızılkum'un ve Kuzey Amerika'nın zhelestid dişleri de aynı dala mı ait, yoksa orada bambaşka hayvanlar mı var?

Fotoğraf: travelmag.com, CC BY 2.0, Wikimedia Commons