Teknoloji

Webb'in gördüğü süpernova 70 yıl sonra yeniden görünecek

8,8 milyar yıl önce patlayan SN Ares'in iki görüntüsü daha mercek etkisiyle yolda: modellere göre en erken 70 yıl sonra gelecekler.

15 Kasım 20266 dk okuma1 okunma
Webb'in gördüğü süpernova 70 yıl sonra yeniden görünecek

23 Ağustos 2025'te James Webb Uzay Teleskobu'nun bir galaksi kümesine çevrilen kamerası, kümenin arkasında, ön plandaki parlak bir yıldızın hemen yanında soluk bir nokta yakaladı. O nokta, yaklaşık 8,8 milyar yıl önce patlamış bir yıldızın ışığıydı. Üstelik bu ışık bize yalnızca bir yoldan gelmiyor: aynı patlamanın iki görüntüsü daha yolda ve araştırmacıların modellerine göre en erken 70 yıl sonra, belki de 79 yıl sonra gelecek.

Patlamaya SN Ares adı verildi. Keşfi bildiren çalışmanın başyazarı, Uzay Teleskobu Bilim Enstitüsü'nden (STScI) Conor Larison. Ekibin makalesine göre bu, bugüne dek bulunmuş mercekli süpernova sistemleri arasında öngörülen gecikmesi açık farkla en uzun olanı. Yani bugün doğan bir çocuk, yaşarsa, aynı patlamanın ikinci görüntüsüne tanık olabilir.

Reklam

SN Ares tam olarak ne?

Süpernova, kütleli bir yıldızın ömrünün sonunda patlaması. Ares, Webb'in kızılötesi spektrografıyla (NIRSpec) incelenen ışığında helyum çizgileri göstermesi nedeniyle IIb türüne sokuldu. Bu tür, yıldızın hidrojen zarfının büyük bölümünü patlamadan önce kaybettiği durumlarda görülür. Makale, benzer yakın süpernovaların çift yıldız sistemlerinden çıktığını hatırlatıp Ares için de aynı olasılığın yüksek olduğunu söylüyor.

Keşif, VENUS adlı Webb programının (60 galaksi kümesini görüntüleyecek bir tarama) MACS J0308.9+2645 kümesine bakan gözlemlerinde yapıldı. Süpernovanın bulunduğu galaksinin kırmızıya kayması z = 1,276. Bu değer, ışığın yola çıkışından bu yana evrenin epey genişlediğini gösteriyor. Phys.org'un haberi patlamanın 8,8 milyar yıl önce, evren 4,9 milyar yaşındayken olduğunu yazıyor. Makalenin kendisi mesafeyi yıl cinsinden değil, kırmızıya kayma olarak veriyor.

Webb gözlemi 23 Eylül 2025'te, yani yaklaşık bir ay sonra tekrarladı ve bir spektrum aldı. Araştırmacılar spektrumu yakın süpernovalarla karşılaştırarak patlamanın, ışık şiddetinin en yüksek olduğu andan yaklaşık 34 gün (olası aralık 25 ile 44 gün) sonrasını gösterdiğini hesapladı.

Işığın üç yolu: mercek ve zaman gecikmesi

Kütleçekimsel mercekleme, Einstein'ın genel görelilik kuramının bir sonucu: çok kütleli bir nesne, çevresindeki uzayı eğerek yanından geçen ışığın yolunu büker. Galaksi kümeleri bunu özellikle güçlü yapar. Bir kümenin arkasındaki uzak bir ışık kaynağı, kümenin çevresinden geçen farklı yollarla bize ulaşır ve gökyüzünde birden fazla görüntü olarak belirir. Kaynak aynı zamanda büyütülür. Makaleye göre Ares'in büyütme oranı kullanılan üç modele göre 4,6 ile 5,6 arasında değişiyor. 5,6 kat büyütme, yaklaşık 1,9 kadirlik bir parlaklık artışına denk geliyor.

Zaman gecikmesini şöyle düşünün. Bir köyden şehre mektup yollamak için üç ayrı postacı tutmuşsunuz. Biri düz şosede, biri dağ yolunda, biri vadiden dolaşarak gidiyor. Mektup aynı, çıkış anı aynı, ama varış anları farklı. Işık için yol uzunluğu farkı bir etken. Bir de genel görelilikten gelen bir etki var: büyük kütlelerin yakınından geçen ışık gecikiyor. UC Berkeley'nin Refsdal duyurusu bunu kütleye yakın bölgedeki zaman genleşmesi olarak anlatıyor. Makaleye göre görüntüler arasındaki fark, merceğin kütlesine ve geometrisine bağlı olarak saatlerden onlarca yıla kadar değişebiliyor ve küme ölçeğindeki mercekler genellikle daha uzun gecikme veriyor.

Ares'te bize ilk ulaşan görüntü Webb'in yakaladığı. Makale, varış sırasının mercek geometrisinden kaynaklandığını, belirli bir modele bağlı olmadığını vurguluyor. Diğer iki görüntü kümenin merkezine yakın konumlarda belirecek ve yaklaşık 5 ve 1,5 kat büyütülmüş olacak.

70 yıl ne kadar kesin?

Kesin değil. Ekip üç ayrı kütle modeli kurdu. Hepsi aynı kümeyi ve aynı çoklu görüntüleri kullanıyor, ama sonuçları birbirinden farklı. Aşağıdaki tablo makalenin verdiği değerleri gösteriyor. Süreler gözlenen ilk görüntüden sonra geçecek yıllar ve hepsi evrenin genişleme hızı için H0 = 70 km/s/Mpc varsayımıyla hesaplanmış.

Modelİkinci görüntüÜçüncü görüntü
Lenstool70 ± 1 yıl73 ± 1 yıl
glafic72 ± 2 yıl77 ± 4 yıl
AstroLensPy76,4 ± 0,3 yıl79,1 ± 0,4 yıl

Makalenin özetinde yalnızca "70 yılı aşan" ifadesi var; metin içinde ekip "yaklaşık 73 ve 76 yıl" diyor. Haber sitelerinde ise 73 ve 76 sayıları öne çıkıyor. VENUS ekibinin Ocak 2026 tarihli duyurusunda ve Sky & Telescope haberinde "yaklaşık 60 yıl" yazıyor. Bu farkı açıklayamadım. Elimdeki en yeni ve ayrıntılı kaynak makale olduğu için onu esas aldım.

Belirsizliğin iki kaynağı var. Birincisi kümenin kütle dağılımı, ikincisi evrenin genişleme hızı. Makale, H0'daki 3 km/s/Mpc'lik farkın gecikmeyi yaklaşık 5 yıl değiştirdiğini, düşük H0'nın daha uzun gecikme verdiğini söylüyor. Ekip, 2027 başında Webb'le kümenin yeni gözlemlerini yapmayı planlıyor; bunlar kütle modelini sıkılaştıracak. Bir uyarı da şu: makale arXiv'de ön baskı olarak duruyor, bir dergide hakem sürecinden geçtiğini doğrulayamadım.

Kendi hesabımla, gözlenen görüntüden sonra 70 ile 79 yıl, yaklaşık 2095 ile 2104 arasına denk geliyor. Bu bir çıkarım, makalede bir takvim yılı yok.

Bu kez ilk değil: Refsdal süpernovası

Kütleçekimsel merceğin süpernova patlamasını tekrar gösterme fikri yeni değil. Norveçli astronom Sjur Refsdal 1964'te, bu gecikmelerin evrenin genişleme hızını ölçmek için kullanılabileceğini önermişti. Fikrin ilk büyük sınavı yarım yüzyıl sonra geldi: Kasım 2014'te Hubble Uzay Teleskobu, MACS J1149 kümesinin arkasında patlayan bir yıldızın ışığını dört ayrı görüntü hâlinde yakaladı. Görüntüler bir eliptik galaksinin çevresinde "Einstein haçı" denen bir dizilimde duruyordu. Keşfi yapan ekibin içinde UC Berkeley'den Patrick Kelly vardı ve yıldıza Refsdal'in adı verildi.

MACS J1149+2223 kümesi ve Refsdal süpernovasının Hubble'ın yakaladığı dört görüntüsü
MACS J1149+2223 kümesi ve Refsdal süpernovasının Hubble'ın yakaladığı dört görüntüsü — NASA, ESA, S. Rodney (Johns Hopkins University, USA) and the FrontierSN team; T. Treu (University of California Los Angeles, USA), P. Kelly (University of California Berkeley, USA) and the GLASS team; J. Lotz (STScI) and the Frontier Fields team; M. Postman (STScI) and the CLASH team; and Z. Levay (STScI), Public domain (Wikimedia Commons)

Modeller kümenin içindeki başka bir görüntüyü öngörmüştü ve Berkeley'nin duyurusuna göre süpernova, Aralık 2015'te (11 Aralık'ta doğrulandı) beklenen konumda yeniden göründü. Kelly'ye göre görelilik kuramının ve ona dayanan modellerin bu kadar iyi çalışması neredeyse güven vericiydi. Bu, mercek modellerinin tahmin yürütebildiğini gösteren bir örnek. Ares'in farkı zaman ölçeği: Refsdal'de yeni görüntü için bekleme yaklaşık bir yıl sürdü, Ares'te insan ömrü kadar sürecek.

Ares'in makalesinin yazdığına göre, bugüne dek Refsdal, H0pe, Encore ve 2025wny adlı mercekli süpernovalarla yapılan dört Hubble sabiti ölçümü 65 ile 76 km/s/Mpc arasında değerler verdi. Bu aralık, evrenin genişleme hızının farklı yöntemlerle bulunan değerlerinin birbiriyle uyuşmadığı bilinen sorunu yansıtıyor.

Neden bu kadar uzun beklemeye değer?

Görüntüler arasındaki gecikme, genişleme hızını geometriyle ölçmenin bir yolu. Makale, yeniden görünme yakalanırsa gecikmenin yüzde 1'in çok altında bir belirsizlikle ölçülebileceğini, gecikmedeki belirsizliğin ölçülen kozmolojik parametrelerdeki belirsizliğe doğru orantılı geçtiğini yazıyor. Bu yüzden Ares, bilinen en kesin tek adımlı kozmoloji ölçümü olma ihtimali taşıyor. Ekibe göre tek sınır, mercek modellerinin kendi kusurları.

Sky & Telescope'a konuşan Larison, patlamanın evren bugünkü yaşının yaklaşık üçte biri kadarken olduğunu söylüyor. Aynı habere göre ekibin ikinci süpernovası SN Athena, MACS J0417 kümesinin arkasında ve bir sonraki görüntüsü 1-2 yıl içinde bekleniyor. Yani Athena, 70 yıllık bir beklemeye gerek kalmadan hızlı bir deneme olacak.

Sırada ne var?

Makale, Ares'in yeniden görünmesini yakalamanın "yeni nesil teleskopları" gerektireceğini yazıyor. Örnek olarak Habitable Worlds Observatory'yi veriyor ve o zamana kadar görevin ömrünü uzatmak için onarım yapabilme yeteneğinin gerekebileceğini ekliyor. Yani bugünkü hesabın sınanması, henüz inşa edilmemiş bir aletin ömrüne bağlı.

Açık soru şu: 2027'de gelecek yeni veriler gecikmeyi 70 yılın altına mı çekecek, yoksa 80'e mi yaklaştıracak? Yanıt ne olursa olsun, birinin o tarihte kümeye bakması, günümüzde kurulan modelin sınavı olacak.

Fotoğraf: IMAGE: NASA, ESA, Ann Feild (STScI), Frank Summers (STScI), Public domain, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Teknoloji Masası

Bu içerik, Yudum Teknoloji Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,2855,6066,65İstanbul11°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiTürkiye coğrafya testi: memleketi ne kadar tanıyorsun?En uzun nehir, en yüksek dağ, peribacaları... 10 soruda bu toprakları ne kadar tanıdığını ölçüyoruz.
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu olarak içsel gücünün farkına varacağın, sezgilerinin her zamankinden daha keskin…

Günün sorusu

Basketbolda bir takım sahada kaç oyuncuyla oynar?

Haftanın düellosu
Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →