İran'ın kuzeybatısında 100 milyon yıl öncesine ait kayıp bir volkanik yay keşfedildi

Jeoloji dünyasını sarsan bir keşif, İran’ın kuzeybatısında, yaklaşık 100 milyon yıl öncesine tarihlenen gizli bir volkanik sistemin varlığını ortaya koydu. İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) liderliğindeki uluslararası araştırma ekibi, bu eski kıtasal magmatik yayın izlerini, bölgenin karmaşık tektonik geçmişine yeni bir pencere açarak gün yüzüne çıkardı.

Yay, "Azerbaycan Kıtasal Magmatik Yay" adıyla tanımlanıyor ve geç Kretase döneminde, yani 101‑97 milyon yıl önce, eski Neo‑Tethys Okyanusu’nun büyük jeolojik dönüşümleri sırasında oluşmuş. Araştırmacılar, bu dönemde bir kıta levhasının diğerinin altına dalmasıyla meydana gelen kıtasal yay magmatizmasının izlerini, kuzeybatı İran’da Siah Cheshmeh‑Khoy‑Misho‑Tabriz fay hattı boyunca toplanan volkanik ve plutonik kayalardan elde ettikleri verilerle ortaya koydu.

Çalışmada kullanılan yöntemler arasında zircon U‑Pb jeokronolojisi, Hf izotop analizleri ve bütün‑kaynak jeokimya yer alıyor. Zirconların yaş tayini, yayının 101‑97 milyon yıl aralığında aktif olduğunu doğrularken, Hf izotopları ve kimyasal imzalar, bu magmatizmanın kıtasal yay tipine özgü olduğunu gösterdi. Dr. Ali Mohammadi, İTÜ’den bu çalışmanın yazarlarından biri, "Kuzeybatı İran’ın magmatik tarihinin daha önce düşündüğümüzden çok daha karmaşık olduğunu gösteriyor" diyerek bulguların önemine vurgu yaptı.

Bu yeni yay, daha önce İran’ın magmatik evrimini iki ana yapı – Sananda‑Sirjan ve Urumieh‑Dokhtar magmatik yayları – üzerinden yorumlayan bilim insanlarının perspektifini genişletiyor. Azerbaycan Kıtasal Magmatik Yay, bölgenin geç Kretase’de ayrı bir kıtasal yay aktivitesi yaşadığını göstererek, jeotektik sınırların ve Neo‑Tethys Okyanusu’nun kapanış sürecinin yeniden değerlendirilmesi gerektiğini işaret ediyor. Araştırmacılar, Siah Cheshmeh‑Khoy‑Misho‑Tabriz fayının, eski Neo‑Tethys sistemindeki büyük tektonik sınırları işaret eden bir hat olabileceğini öne sürüyor.

Keşfin daha geniş jeolojik bağlamı da dikkat çekici. Kıtasal yaylar, levha dalması sırasında oluşan magma akıntılarının kıtasal kabuğa yükselmesiyle meydana gelir ve bu süreç, kıta büyümesi ve eski okyanusların kapanmasıyla yakından ilişkilidir. Ancak zaman içinde gerçekleşen tektonik deformasyon, erozyon, birikmiş tortular ve daha yeni volkanik etkinlikler, bu eski yapıların izlerini silip sürebilir. Bu yüzden, Azerbaycan Kıtasal Magmatik Yay gibi sistemlerin tespit edilmesi, yerkürenin milyarlarca yıllık tarihine dair eksik parçaları yeniden birleştirmeye yardımcı oluyor.

Çalışma, Çin Bilimler Akademisi’nden Tibet Yaylası Araştırma Enstitüsü ve Xinjiang Ekoloji ve Coğrafya Enstitüsü, ETH Zürih (İsviçre), Karadeniz Teknik Üniversitesi (Türkiye) ve Damghan Üniversitesi (İran) gibi kurumların da katkılarıyla gerçekleşti ve Geoscience Frontiers dergisinde yayımlandı. Bu uluslararası iş birliği, bölgenin jeolojik tarihine dair daha kapsamlı bir anlayış geliştirilmesinin önemini bir kez daha ortaya koydu.

Sonuç olarak, Azerbaycan Kıtasal Magmatik Yay, sadece İran’ın jeolojik haritasına yeni bir satır eklemekle kalmıyor; aynı zamanda eski Neo‑Tethys Okyanusu’nun kapanışı, levha dalması dinamikleri ve kıtasal yayların kısa ömürlü ama etkili varlıkları hakkında kritik ipuçları sunuyor. Gelecek araştırmalar, bu bulguların bölgedeki diğer gizli jeolojik yapılarla ilişkisini ve dünya çapında kıtasal yayların evrimsel rolünü daha da aydınlatabilir.