Demir topla köy yolunda golf: İrlanda'nın yol bovlingi Amerika kasabalarına yayılıyor

Batı Virginia'nın kırsalında, iki yanı otlarla kaplı dar bir asfalt yolda şablonla boyanmış bir tabelaya rastlayabilirsiniz: "Slow Please, Irish Road Bowling Ahead", yani "Lütfen yavaşlayın, ileride İrlanda yol bovlingi var." Biraz ötede biri koşarak gelir, kolunu aşağıdan savurur ve avuca sığan som demir bir topu yolun ortasına bırakır. Top asfaltta sekip yuvarlanırken kenardaki kalabalık gözünü ondan ayırmaz; bazıları topun nerede duracağına para bile koymuştur.

Bu, İrlanda'da yüzyıllardır oynanan ve bugün ağırlıkla iki kontluğa, kuzeydeki Armagh ile güneydeki Cork'a çekilmiş bir halk oyunu: İngilizcede road bowling, İrlandaca adıyla ból an bhóthair. Gezi yazarı Vanita Salisbury, Smithsonian dergisinde 2 Kasım 2026'da yayımlanan yazısında bu tuhaf oyunun hem İrlanda'daki köklerini hem de okyanusu geçip Amerika'nın küçük kasabalarında nasıl yeni bir yuva bulduğunu anlatıyor.

Hikâyeyi ilginç kılan yalnız oyunun kendisi değil, onu taşıyanlar. Bir demir top ve bir köy yolundan başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayan bu gelenek; göçmenlerin, bir kütüphane kitabının, bir televizyon programının ve son yıllarda sosyal medyanın sırtında yaşamayı sürdürüyor. Çoğu yerde onu yayan bir kurum değil, tek bir meraklı insan.

Adı bovling, mantığı golf

Adındaki "bowling" kelimesi yanıltıcı: ortada lobut da pist de yok. Oyun golfe çok daha yakın. Oyuncular ya da takımlar, önceden belirlenmiş bir köy yolu parkurunu en az atışla tamamlamaya çalışıyor. Smithsonian'ın aktardığına göre Batı Virginia'daki parkurlar 1 ile 2,5 mil, yani kabaca 1,6 ile 4 kilometre arasında. Bitiş çizgisine en az atışla ulaşan taraf maçı alıyor.

Top İngilizcede "bowl" ya da "bullet" diye anılıyor. Wikipedia'nın İrlanda yol bovlingi maddesine göre çevresi yaklaşık 18 santimetre, ağırlığı 28 ons, yani 794 gram kadar olan som demir bir küre bu. Armagh'ta oyunun kendisine de "bullets" ya da "long bullets" deniyor. Aynı maddeye göre oyunun ince kuralları şöyle işliyor:

• İşaret: Top yolun dışına nereden çıktığına bakılmaksızın nerede durursa, ona en yakın yol noktası tebeşirle işaretleniyor ve sıradaki atış o çizginin gerisinden yapılıyor. Armagh'ta işaret için çoğu zaman bir tutam ot koparılıp yola bırakılıyor.
• Yol gösterici: "Road shower" denen yardımcı, golfteki çanta taşıyıcısı gibi atıcıya öğüt veriyor. Bir başkası ileride ayaklarını açarak durup topun izlemesi gereken çizgiyi gösteriyor.
• Sop: Topun yere ilk değmesi istenen noktaya bırakılan küçük ot demeti. Usta atıcıların bu demeti "ikiye ayırdığı" söylenir.
• Havadan atış: Keskin virajlarda top havadan aşırtılabiliyor ama yola düşmesi ya da yolun üstünden geçmesi gerekiyor. Beceremeyen bir atış hakkını yakmış sayılıyor ve aynı işaretten yeniden atıyor.
• Uyarı: İrlandaca "fág a' bealach" (yolu açın) seslenişi, atıcının önündeki seyircileri kenara çekmek için kullanılıyor.

Oyunun dilinde eski bir kuralın izi de duruyor. Wikipedia'nın aktardığına göre geçmişte her oyuncuya yirmi atış hakkı veriliyor, en uzağa giden öne geçiyordu. İngilizcede "score" kelimesinin eski anlamlarından biri de "yirmi". Bugün kural tersine dönmüş olsa da, sabit bir mesafe en az atışla geçiliyor, maça hâlâ "score" deniyor.

Kökeni üç rivayet, tek cevap yok

Oyunun nereden geldiği hâlâ tartışmalı ve Smithsonian'daki yazı da bunu açıkça söylüyor. Popüler bir anlatıya göre 1600'lerin ortasında köylüler, Oliver Cromwell'in askerlerinin geride bıraktığı top güllelerini köy yollarında yuvarlamaya başlamıştı. İkinci görüş oyunu, Oranjlı William'ın 1689-1691 yıllarındaki İrlanda seferinde onunla gelen Hollandalı askerlere bağlıyor ve Hollanda'da bugün de oynanan benzer oyunları kanıt olarak gösteriyor. Gerçekten de Hollanda'nın doğusunda klootschieten, kuzey Almanya'da Boßeln adıyla yaşayan akraba bir gelenek var. Üçüncü görüş ise oyunun 1600'lerde adaya yerleşen İngiliz ve İskoç göçmenlerle, belki de aralarındaki dokumacılarla geldiğini öne sürüyor.

Tarihçi Fintan Lane, Long Bullets: A History of Road Bowling in Ireland adlı kitabında oyunu en az 17. yüzyıla kadar geri götürüyor ve bir zamanlar bugünkünden çok daha yaygın olduğunu düşünüyor. Wikipedia'ya göre 19. yüzyıla dek İskoçya'da, kuzey İngiltere'de ve Kuzey Amerika'da da oynanıyordu. Smithsonian ise oyunun, yolda kalabalık toplaması ve etrafında dönen bahisler yüzünden zaman zaman yasaklandığını hatırlatıyor. Hangi rivayet doğru olursa olsun, oyunun hayatta kalmasının sırrı basit: bir demir top, herkesin kullanabildiği bir yol ve birkaç gönüllü komşu.

Armagh ile Cork: iki uç, iki üslup

Salisbury, oyunu ilk kez geçen yıl Kuzey İrlanda'daki Armagh'ta, ömrünü bu işe vermiş yarışmacı Chris Mallon'dan öğrenmiş. Ders, tarihî topların ve eski yol bovlingi kitaplarının da saklandığı ücretsiz bir halk kütüphanesinde, Cardinal Tomás Ó Fiaich Memorial Library and Archive'da bir tarih anlatımıyla başlamış, sonra kütüphanenin otoparkına taşınmış. Mallon'un tarifine göre koşarak gelip topu aşağıdan bırakan Salisbury'nin nişanı o kadar kötüymüş ki, yazarın deyişiyle neredeyse bir Chaplin sahnesinde Mallon ıslık çalarak yanından geçen topun önünden kenara atlamak zorunda kalmış.

Oyunun neden birbirinden bu kadar uzak iki kontlukta tutunduğu sorusuna Mallon'un bir yanıtı var: "Tarihçiler oyunun Armagh'ta çok güçlü olan keten ve keten bezi ticareti çevresinde doğduğunu, sonra Cork'a indiğini söyler. Yani asıl yurdunun biz olduğumuzu neredeyse söyleyebilirim." Ardından gülümseyerek ekliyor: "Cork'taki arkadaşlarım muhtemelen buna itiraz eder."

İki kontluk topun nasıl atılacağı konusunda da anlaşamıyor. Mallon, Smithsonian'a "İki bambaşka üslup" diyor. "Cork'lu delikanlılar kolu tam 360 derece döndürüyor, biz ise aşağıdan atıyoruz." Wikipedia'daki tarif farkı daha ayrıntılı veriyor: Armagh üslubunda atıcı koşarken kolu ve topu arkasına uzatıyor, çizgiye gelince sırtını ve omuzlarını gerip kolu öne fırlatıyor. Cork üslubunda ise kol yukarı ve geriye kaldırılıp bir çark gibi aşağı döndürülüyor. İki üslupta da top, atıcı çizgiyi geçmeden aşağıdan bırakılıyor. Mallon bir ayrıntı daha ekliyor: bugünkü toplar kusursuz küre, eskiler ise iki yarım hâlinde dökülüp henüz erimiş hâldeyken birleştirildiği için ortalarında hep bir kenar izi taşırdı.

Oyunu bugün resmî bir spor olarak düzenleyen kuruluş Ból Chumann na hÉireann, yani İrlanda Yol Bovlingi Derneği. Derneğin kendi sitesine göre kuruluş tarihi 20 Kasım 1954; Wikipedia'ya göre bu kuruluş toplantısı Cork'taki Enniskeane'de yapıldı. Cork ve Armagh'ın en iyilerini karşılaştıran ilk ulusal şampiyona ise 1963'te düzenlendi. Salisbury'nin gözlemi şu: Dublin'de bir bara girip yol bovlingini soran kişi büyük olasılıkla boş bakışlarla karşılaşır, ama oyunun yaşadığı yerlerde Gal futbolu ve hurling kadar önemsenir. Derneğin her yıl düzenlediği King & Queen of the Roads (Yolların Kralı ve Kraliçesi) buluşması, Smithsonian'a göre günde 5.000'i aşkın seyirci çekiyor. Etkinlik geçen yıl Ballincurrig'de 40. yılını kutlarken Alman ve İtalyan televizyonlarının kameraları, oyunu ilk kez deneyen Amerikalı aktör Bill Murray'yi kaydediyordu.

Kan bağıyla geçen bir oyun

İrlanda'daki asıl sorun yeni oyuncu bulmak. Mallon, derneğin Ulster kolu Ból Chumann Uladh'ın eski başkanı ve bugünkü başkan yardımcısı. Kolun yaklaşık 500 üyesi var ve çoğu aynı ailelerden geliyor. "Bizim dünyamızdaki insanlara sorun, size dört, beş, altı bovlingci aile sayarlar" diyor. "Birinin babası bir şey almıştır, sonra çocukları, sonra torunları. Bunu 1963'te şampiyonaların başladığı günden beri görebilirsiniz."

Mallon'un kendi kızı Kelly Mallon da bu zincirin halkası: Smithsonian'a göre İrlanda yol bovlingi tarihinin en çok unvan toplamış oyuncusu; 12 kez büyükler kategorisinde All-Ireland birincisi, 8 kez de Yolların Kraliçesi oldu. Babası onun ilk zamanlarını şöyle anlatıyor: "Onu oğlanlarla birlikte götürüp atılan topları geri fırlattırırdım. Topların neredeyse gittikleri hızla geri geldiğini çabucak fark ettim."

Mallon 2016'da bovlingin oynandığı bölgelerdeki ilkokullar arasında bir yarışma başlatmış, biraz da karşılık almış. Ama Covid salgınıyla iş durmuş ve bir daha canlandırılamamış. "Yaşları büyüdükçe onları oyuna çekmek zorlaşıyor" diyor. Sosyal medya oyunu dünyaya taşıyor: 2009'da açılan Road Bowls in Ireland adlı Facebook sayfası Cork ve Armagh'taki maçları canlı yayınlıyor, kısa videolar TikTok'ta ve YouTube'da dolaşıyor. Yine de Mallon'a göre geleneği asıl ayakta tutan, üyelerin yüz yüze buluştuğu ve seyircinin yolun kenarına dizildiği büyük karşılaşmalar.

Batı Virginia: televizyonda görülen, kitaptan öğrenilen oyun

Oyunun Amerika'daki en hareketli adresi bugün Batı Virginia. Smithsonian'ın aktardığına göre İrlandalı askerî tarihçi Dan Harvey, 1860'larda Kuzey ile Güney'in karşı karşıya geldiği yıllarda İrlanda kökenli askerlerin çatışmalar arasında vakit geçirmek için bu eyaletin sokaklarında büyük olasılıkla top yuvarladığı sonucuna varmış. Ama bu bir olasılık; kesin olan, oyunun bölgede uzun süre unutulduğu.

Yeniden canlanması yaklaşık 30 yıl önce tek bir adamla başladı: çevre gazetecisi ve film yapımcısı David Powell. İskoç-İrlanda kökenli Powell oyunu bir spor programında görmüş. "ESPN miydi, ABC'nin Wide World of Sports'u muydu, hatırlamıyorum; 'Ne harika bir oyun, tam Batı Virginia'ya göre' diye düşündüm" diyor. "Dünyanın en güzel köy yollarından bazıları bizde." Ardından anlatmaya bayıldığı espriyi ekliyor: "Köy yollarımız hakkında çok sevilen bir şarkımız bile var."

Powell, Kongre Kütüphanesi'nden bulduğu bir yol bovlingi kitabıyla oyunu kendi kendine öğrenmiş. 1994'te annesiyle Cork'a yaptığı gezide bir nalburdan altı top almış, sonra dokuz tane daha sipariş etmiş. Bir yıl sonra oyunu, adı da tam yerinde, Batı Virginia'daki Ireland adlı küçük kasabada, annesinin memleketinde düzenlenen İrlanda Bahar Şenliği'nde tanıtmış. Önce kimse yaklaşmamış; Powell'ın deyişiyle "ezilmekten korkuyorlardı". Sonra bir grup erkek kardeş ve kızak kayarken yaşadığı talihsizlik yüzünden tekerlekli sandalyede iyileşmekte olan babaları Don yola çıkmış. "Kalabalık 'Don tekerlekli sandalyeyle oradaysa biz korkamayız' dedi" diye anlatıyor Powell. "Derken büyük bir maç çıktı ortaya."

Powell'ın hedefi daha büyüktü. 1996'da kurulan ve Amerika'nın ilk yol bovlingi takımı olan Boston ekibiyle iletişime geçti. Cork doğumlu, iki All-Ireland unvanı bulunan ve Kuzey Amerika Yol Bovlingi Bölgesi'nin kurucularından Cornelius "Con" O'Callaghan, Batı Virginialıların işi ciddiye alıp almadığını görmek için gelip baktı ve onay verdi. 2004'te 9'u erkek, 3'ü kadın 12 kişilik bir Boston kafilesi ilk ciddi maç için eyalete geldi. "Onlar ne yaptığını biliyordu, biz bilmiyorduk" diyor Powell. Ama çabuk öğrendiler: 2006'da Batı Virginia, Boston ve New York'la birlikte Kuzey Amerika bölge finallerindeydi.

Bugün Batı Virginia kulübü, yaklaşık 50 sıkı üyesi ve canı çektikçe gelen 100 kadar katılımcısı olan kâr amacı gütmeyen bir dernek. Powell hiç üye aramak zorunda kalmadıklarını söylüyor: maçı duyuruyorlar, insanlar geliyor. Anlattığı bir hikâye bunu iyi özetliyor. Tanıdığı genç bir öğretmen, tabelayı merak edip arabasını kenara çekmiş ve ne olduğunu sormuş. "'Gel, maça gir' dedik. Günün geri kalanında benim yerime o attı." Genç adam ilk denemesinde kusursuz bir atış yapmış. Powell'a göre oyunun aldatıcı yanı da bu: "Herkes beş dakikada öğrenebilir. Ama gerçekten iyi olmak bir ömür alır."

Oyunun Amerika'daki görünürlüğü ünlülerle de artıyor. Smithsonian'ın aktardığına göre emekli Amerikan futbolu yıldızı Jason Kelce, kısa süre önce ESPN için çoğunluğu İrlandalı göçmenlerden oluşan Boston ekibiyle oyunu denedi ve Instagram'da şöyle yazdı: "İki maç oynadım, birini aldım birini verdim ve söylenenlerin en az yüzde 50'sini anlamakta zorlandım."

Bronx'tan Montana'nın maden kasabasına

Göçmenlerin taşıdığı ailelerden biri de Armagh'lı Fergal Carr'ın ailesi. Carr yirmi yılı biraz aşkın bir süre önce üniversite için Amerika'ya geldiğinde zaten All-Ireland birincisiydi; babası da oynuyordu, ağabeyi de üç All-Ireland unvanlı bir dünya birincisiydi. Ama Carr'a göre yetenek kendiliğinden gelmedi: "Ağabeyime kolay geldi, bende çok daha fazla emek istedi." Babası onu oyun için solaklıktan sağ ele geçirmiş. Gerekçe pratik: çoğu kişi sağ elle attığı için yoldaki izler sağ elle atana göre daha kolay okunuyor. Wikipedia'ya göre İrlanda'da solak atıcıya, İrlandaca citeóg kelimesinden gelen "kitter-paw" deniyor.

Carr New York'a vardığında, bir barda buluşup bir maçın birkaç bira içmek için iyi bir bahane olacağını düşünen Armagh ve Cork göçmenlerinin kurduğu Ból Chumann New York çoktan işliyordu. Kulüp 25 yıldır ayakta ve 10 ila 15 kişilik çekirdek bir kadrosu var. Düzenli antrenmanlar Bronx'taki Riverdale'de yapılıyor; yazın ise İrlandalı pubları, dans salonları ve eski aile tatil yerleriyle bilinen, "İrlanda Catskills'i" denen dağlık bölgede özel bir yola gidiliyor. Kuzey Amerika'daki resmî yarışmalar beş beceri sınıfına ayrılıyor ve bunların üçü İrlanda'daki All-Ireland serisine oyuncu gönderebiliyor. Carr bu yaz 2009'dan beri ilk kez All-Ireland'a döndü ve C sınıfında birinci oldu: "Ağabeyime yetiştim, çünkü artık benim de üç All-Ireland'ım var."

Carr, Batı Virginia'da kurulana hayran: "Orada çok büyük bir kitle var, her hafta sonu etkinlikleri oluyor. Geçen ay yarışmak için Ireland, West Virginia diye bir yere gittik. Gerçekten İrlanda'ya benziyor." Wikipedia da dünyanın en büyük yol bovlingi buluşmalarından birinin her eylül eyaletin Wheeling kentinde, İrlanda kökenli Ancient Order of Hibernians derneğinin yerel şubesince düzenlendiğini yazıyor.

Massachusetts, New York ve Batı Virginia'daki üç büyük merkezin dışında oyun dağınık cepler hâlinde yayılıyor; bu yılki Kuzey Amerika şampiyonası Tennessee'de yapıldı. En şaşırtıcı adres ise batıda: Montana'nın maden kasabası Butte. "Amerika'nın en İrlandalı kasabası" diye anılan Butte'a, Büyük Kıtlık (1845-1852) döneminde adadan kaçan İrlandalıların bir bölümü madenlerde çalışmak için gelmişti; Smithsonian'a göre 1900'e gelindiğinde kasaba nüfusunun dörtte biri İrlandalıydı.

Armagh'lı Johnny Gallogly, namıdiğer "Irish Johnny", 1990'lardan beri Amerika'da yaşıyor ve 2020'de Butte'a taşınıp Shawn O'Donnell's American Grill and Irish Pub'ın ortaklarından biri oldu. "İrlanda'da küçük bir çocukken, kovboy diyarı Montana'da 'Kayalık Dağlar'ın İrlandası' diye bir yer olduğunu duyduğunuzu düşünün" diyor gülerek. "Tuhaf geliyor ama aklımda kaldı." Gallogly'ye göre miras gündelik hayatta sürüyor: evlerin duvarında Aziz Brigid haçı asılı, mutfaklarda Barry's Tea demleniyor. Kasaba 2019'dan beri her eylül, maden tarihini yaşatan World Museum of Mining'de "Halfway to St. Patrick's Day" adlı bir şenlik düzenliyor ve programda yol bovlingi de var. Gallogly, Montana'nın başka yerlerinden, Wyoming'den, Dakotalar'dan ve Washington'dan oynamaya gelenler olduğunu söylüyor. Ona göre çekiciliğin sırrı, oyunun yağmurda da güneşte de buzda da oynanabilmesi: "Oynamak için paraya ihtiyacınız yok. İçinizde bir ateş olması yeter."

Sırada ne var

Powell hâlâ işin merkezinde. Oyunun stratejisini anlatan bir kitapçık yazmış ve hobi olarak toplarla birlikte internetten satıyor; eşi Judy Mize'nin yardımıyla bu paketleri 50 eyaletin 49'una göndermiş. Ülkenin herhangi bir yerinde kulüp kurmak isteyenler ona başvuruyor ve Powell bu yıl Kuzey Amerika Yol Bovlingi Onur Listesi'ne giren ilk isim oldu. Oyun eyaletin kimliğine o kadar işlemiş ki, İrlanda hükümetinde diaspora işlerinden sorumlu Seán Fleming Haziran 2023'teki ziyaretinde, Batı Virginia-İrlanda Ticaret Komisyonu'nun kuruluşunu kutlamak için eyalet yönetim binasında bir maça katıldı.

İrlanda tarafında ise Smithsonian'a göre oyunu UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesine sokmak için bir kampanya yürütülüyor. Bunun sonucu belli değil. Daha temel soru da açık: Mallon'un anlattığı gibi büyük ölçüde kan bağıyla geçen bir gelenek, Batı Virginia'daki öğretmen ya da Montana'daki şenlik ziyaretçileri gibi hiçbir aile bağı olmayan yabancılarla yaşamaya devam edebilir mi? Powell'ın cevabı şimdiden hazır. "Bizde seyirci olmaz" diyor. "Gelirseniz, 'Al bakalım topu, eline al ve at' deriz."

Fotoğraf: Eric Jones, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons