Kambur balinalar deniz aslanlarıyla aynı hamsi sürüsünde daha hızlı besleniyor

Kısa cevap evet; ama nedeni henüz tam bilinmiyor. Okyanusta farklı türlerin aynı balık sürüsü çevresinde toplanması sık görülen bir manzara. Yunusların balıkları yüzeye sıkıştırdığı, deniz kuşlarının da yukarıdan daldığı sahneler bunun bilinen örnekleri. Ancak suyun altında kimin kime ne kattığını ölçmek zor. Bu çalışmada veriler doğrudan balinanın sırtından geliyor ve deniz aslanlarının bir balinanın beslenme temposunu nasıl etkilediği on yıllık kayıtlarla hesaplanıyor.

On yıl, 46 kayıt, 1808 hamle

Makalenin ilk yazarı Anna Krylova, yazışma yazarı ise Stanford'dan David Cade. Ekip 2014-2023 arasında Monterey Körfezi'nde balıkla beslenen 56 kambur balinaya, bir günden kısa süre kalan vantuzlu kayıt cihazları yerleştirdi. Cihazlarda ivmeölçer, manyetometre, jiroskop ve basınç algılayıcısı vardı; çoğunda kamera da bulunuyordu. Kayıtlardan 46'sında deniz aslanlarının ortamda olup olmadığı güvenle belirlenebildi.

Araştırmacılar 125,6 saatlik görüntüyü tek tek izleyip deniz aslanlarını, avın türünü ve çevredeki öteki balinaları not etti. Ardından evreleri net ayrılabilen 1808 yutma hamlesini incelediler. Yüzey gözlemlerine göre hamsi sürülerinin çevresinde ikiden yaklaşık ona kadar kambur balina, yaklaşık ondan yüzü aşkın sayıya kadar deniz aslanı toplanıyordu.

Kambur balinanın temel beslenme hareketine İngilizcede lunge feeding, yani atılarak beslenme deniyor. Hayvan av kümesine doğru hızlanıyor, sürünün kenarında ağzını açıp tek yudumda büyük miktarda su ve balık alıyor, sonra suyu ağzındaki balen plakalarından süzerek dışarı atıyor. Ekip her hamleyi dört evreye böldü: yaklaşma, asıl atılma, yutma ve süzme. Böylece deniz aslanlarının hangi aşamayı değiştirdiği ayrı ayrı görülebildi.

Deniz aslanları varken ne değişti?

Aşağıdaki tablo, makaledeki ölçümlerden derlendi. İlk iki satır tüm kayıtların karşılaştırması. Son üç satır ise balinanın vücut uzunluğunun insansız hava aracıyla ölçülebildiği 16 kayıttaki 681 hamleyi kapsayan, boy farkını hesaba katan ayrı bir çözümlemeden geliyor.

Dikkat çeken nokta, neyin değişmediği. Balinaların beslenmeye ayırdığı zamanın oranı iki durumda da aynı kaldı. Asıl atılmadaki hız, dönüş ve yuvarlanma hareketleri, kuyruk vuruş sıklığı ve enerji harcamasının dolaylı göstergesi olan vücut ivmesi değerleri de belirgin bir fark göstermedi. Yani balinalar deniz aslanlarının yanında daha fazla çabalamıyordu; yalnızca av arama ve sürüye yaklaşma için harcanan süre kısalıyordu. Yaklaşma sırasında balinanın gövde eğimindeki toplam değişim de yaklaşık yüzde 32 azaldı. Araştırmacılar bunu sürüye daha dolaysız bir rotayla gidildiği şeklinde yorumluyor.

Ekibi en çok ikna eden kanıtlardan biri, aynı balinanın iki durumu da yaşadığı kayıtlar. Altı kayıtta balina hem deniz aslanlarıyla hem de onlarsız en az üçer hamle yaptı. Altısında da deniz aslanları varken hamle sıklığı daha yüksekti. Ancak örneklem küçük olduğu için bu fark istatistik olarak anlamlı çıkmadı. Ayrıca 15 Ağustos 2014 ve 6 Eylül 2018'de aynı bölgede birden fazla balinaya cihaz takılmıştı. İki günde de deniz aslanları olmadan beslenen balina, ötekilerden daha seyrek hamle yaptı.

Makalede kaba bir enerji hesabı da var. Balık yoğunluğu sabit tutulduğunda ve 11,6 metrelik bir balinanın tek yudumda yaklaşık 20 metreküp su aldığı varsayıldığında, beslenme sırasındaki saatlik enerji alımı deniz aslanlarıyla birlikte beslenirken yaklaşık 8936 megajul, onlarsız yaklaşık 7268 megajul çıkıyor. Bu bir ölçüm değil, varsayımlara dayalı bir tahmin. Yazarlar deniz aslanları sürüyü sıkıştırıyorsa her yudumun daha dolu olabileceğini, bu yüzden gerçek farkın daha büyük de olabileceğini not ediyor.

Kabarcık ağı: balinanın kendi yöntemi

Kambur balinaların sürüyü toplamak için kendi yöntemleri var. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) balıkçılık birimi, türün avı sürmek, toplamak ve şaşırtmak için kabarcıklardan, seslerden, deniz tabanından, hatta uzun yan yüzgeçlerinden yararlandığını yazıyor. Bunların en bilineni kabarcık ağıyla beslenme. NOAA'nın anlatımına göre balinalar sudan hava kabarcıklarından perdeler örerek avı sıkıştırıyor, sürüyü yüzeye doğru itiyor, sonra dairesel ağın ortasından yukarı atılarak balıkları yutuyor. Bazı bölgelerde bu iş birkaç balinanın eşgüdümüyle yapılıyor.

Krylova ve arkadaşları bu yöntemi doğrudan bağlantı kurmak için anıyor. Makaleye göre kambur balinalar başka bölgelerde benzer bir sonuca kabarcık ağıyla ulaşıyor. Monterey'de ise kalabalık deniz aslanı sürüleri, sürü içindeki av yoğunluğunu artıran işlevsel bir yükseltici gibi davranıyor olabilir. Kayıtlarda kabarcık izi de yok değil: Ekip 11 farklı kayıtta, derinde 19 kez kabarcık üfleme gördü ve bunun avı toplamaya ya da bir tür işaretleşmeye yarayıp yaramadığının ayrıca incelenmesi gerektiğini yazdı.

Görüntülerden bir sürpriz daha çıktı. Üç kayıtta balinaların deniz tabanındaki tortuyla temas ettiği görüldü. Araştırmacılar bunu olası bir üçüncü av türünün işareti sayıyor ve kuzeydoğu Pasifik'te daha önce belgelendiğini bilmediklerini belirtiyor. Bazı balinaların bir gün içinde balıktan krile işaret eden bir beslenme düzenine geçtiği de kayda geçti.

Ortaklık mı, fırsatçılık mı?

Bilim insanları bu tür buluşmalara çok avcılı beslenme kümelenmesi diyor. Böyle bir kümelenmenin sonucu, iki türün tesadüfen aynı yerde bulunmasından birinin yararlanıp ötekinin etkilenmediği kommensalizme, iki tarafın da kârlı çıktığı mutualizme ya da açık rekabete kadar uzanabiliyor.

Yazarların tercihi temkinli. Makaleye göre balinaların artan beslenme hızı, ilişkinin en azından kommensal olabileceğine işaret ediyor. Deniz aslanları da balinanın hamlesinden sonra sersemleyen ya da sürüden kopan balıkları avlıyor. Ekip, iki tür de birbirinin beslenme başarısını düzenli olarak artırıyorsa ilişkinin mutualist sayılabileceğini yazıyor. İki avcının beslenme biçimi de çok farklı: balina toplu süzerek besleniyor, deniz aslanı balıkları tek tek yakalıyor. Bu fark doğrudan rekabeti azaltıyor olabilir. Balinalar deniz aslanlarının yanında fazladan manevra yapmadığı için yazarlar, açık bir eşgüdümden doğmasa bile gevşek bir işbirliği dinamiğinden söz ediyor.

Öte yandan makale, sonuç bölümünde davranışı avcıların bir arada bulunmasından ve sürünün sıkışmasından yararlanan esnek, fırsatçı bir strateji olarak tanımlıyor. Yazarların açıkça belirttiği belirsizlik şu: Balinaların deniz aslanlarının hareketini etkin biçimde mi izlediği, yoksa iki avcının yalnızca aynı hamsi sürüsünde mi buluştuğu belli değil.

Makalenin andığı karşılaştırmalar da bu ayrımı netleştiriyor. Norveç'te kambur balinaların katil balinalarla birlikte görüldüğü ringa avları büyük ölçüde fırsatçı sayılıyor; balinalar katil balinaların toparladığı ringalardan yararlanıyor. Kaliforniya deniz aslanlarının da yunusların ya da çizgili marlinlerin peşine takılıp sürüden kopan balıkları kaptığı biliniyor.

Yazarların ilgi çekici bir önerisi daha var: nadir düşman etkisi. Hamsiler sürü hâlinde yüzmeyi büyük olasılıkla tek tek avlanan avcılara karşı geliştirdi. Bir balinanın tek yudumu ise sürünün tamamını hedef alıyor. Deniz aslanlarının sürüyü sıkıştırması ve balinanın onu dağıtması birleştiğinde, sürü olmanın koruyuculuğu ortadan kalkıyor olabilir.

Bulgunun sınırları

• Sürü yoğunluğu ölçülmedi. Deniz aslanlarının balıkları gerçekten sıkıştırıp sıkıştırmadığı doğrudan gösterilemedi; bu, önceki çalışmalara dayanan bir yorum.
• Öteki balinaların etkisi ayrılamadı. Deniz aslanlı kümelenmelerin hepsinde birden fazla kambur balina vardı. Yazarlar iki etkinin istatistik olarak tam ayrıştırılamadığını belirtiyor.
• Görüntü sınırlı. Başlangıçta saptanan 2899 hamlenin yalnızca yüzde 12'sinde yutma anı net görüntüdeydi. Kamera kaydı çoğu zaman 50-80 metre derinliğin altında kesiliyordu.
• Yıllar dengesiz. Kayıtların yüzde 43,5'i 2018'den; bazı yıllarda yalnızca bir ya da iki kayıt var.
• Deniz aslanı tarafı ölçülmedi. Deniz aslanlarının harcadığı enerji ve av başarısı bilinmediği için onların net kârlı çıkıp çıkmadığı belirsiz.

Yazarlar bir başka olasılığı da tartışıyor: Kümelenmeler yalnızca deniz aslanlarına yarıyor, balinalar ise zaten zengin bölgelerde oldukları için hızlı besleniyor olabilir. Balinaların beslenmeye ayırdığı zamanın değişmemesi ve iki tür arasında düşmanca bir karşılaşma görülmemesi nedeniyle bu senaryoyu düşük olasılıklı buluyorlar, ama daha fazla araştırma gerektiğini ekliyorlar.

Hamsiye bağlı bir ekosistem

Bu ilişkinin arka planı da önemli. Makaleye göre Kaliforniya deniz aslanı nüfusu ABD'nin Deniz Memelilerini Koruma Yasası sayesinde toparlandı ve bu kümelenmelerde özellikle öne çıkıyor. Kuzey hamsisi (Engraulis mordax) ise krilden daha besleyici bir av, ama yakalanması daha fazla manevra ve arama süresi istiyor. Üstelik hamsi nüfusu tarih boyunca sert iniş çıkışlar yaşamış; sardalye stoklarının tarihsel olarak düşük seyretmesiyle hamsi her iki avcı için de giderek merkezî bir besin hâline gelmiş. Yazarlar tek bir türe bu kadar bağlı kalmanın risk taşıdığını, hamsi azlığının geçmişte deniz aslanlarında toplu ölümlerle ilişkilendirildiğini hatırlatıyor.

Bu arada Monterey'deki kuzey hamsisi, Karadeniz'in hamsisi Engraulis encrasicolus ile aynı cinsten. Pasifik'in öbür ucundaki bu sofra, bizim tanıdık balığımızın bir akrabası üzerine kurulu.

Sırada ne var?

Ekibin önerdiği sonraki adım, iki avcıyı aynı anda izlemek ve balinanın her yudumda gerçekte ne kadar balık aldığını doğrudan ölçmek. Ancak o zaman deniz aslanlarının sürüyü mü topladığı, balinanın deniz aslanlarını bir işaret gibi mi kullandığı, yoksa iki türün yalnızca yoğun bir sürüde mi buluştuğu ayrılabilecek. Kambur balinanın deniz aslanlarını gerçekten bir av yoldaşı olarak görüp görmediği şimdilik açık bir soru.

Fotoğraf: Cynthia Yock, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons