Karanlık bulutsular: yıldız ışığını perdeleyen gaz ve toz

Gece gökyüzüne bakınca yıldızların parladığı yerler kadar, hiçbir şey görünmeyen karanlık lekeler de dikkat çeker. Bu lekelerin birçoğu boşluk değildir. Karanlık bulutsular, yani soğurma bulutsuları, uzayda arkadaki yıldızların ışığını engelleyecek kadar yoğun gaz ve toz yığınlarıdır. Bu devasa bulutlar ağırlıklı olarak moleküler hidrojenden oluşur ve çoğu zaman maddenin birikip yeni yıldızlara dönüştüğü yerlerdir.

Katalogdan gökyüzü rehberine

Karanlık bulutsuları sistemli biçimde listeleyen ilk büyük çalışma Amerikalı gökbilimci Edward Emerson Barnard'a ait. Barnard, 1919 yılında 182 karanlık bulutsudan oluşan geniş bir katalog hazırladı. O günden bugüne Samanyolu Gökadası'nda yüzlerce yeni karanlık bulutsu bulundu ve haritalandı.

Bunların bir kısmı gözlemcilerin ve astrofotoğrafçıların gözdesi. Büyük Yarık (Karanlık Yarık), karanlık bir gökyüzü noktasından çıplak gözle seçilebilen bir yapı. Kuzey yarım kürenin yazında Samanyolu'nun yıldızlı şeridi gökyüzünü boydan boya kat eder. Dikkatle bakıldığında bu şeridin, boyuna uzanan koyu toz şeritleriyle ikiye bölündüğü görülür. Büyük Yarık tam olarak bu yapıdır.

Kömür Çuvalı ise görülmesi en kolay karanlık bulutsu sayılır. Ancak onu görmek için güney yarım kürede olmak gerekir. Orada Samanyolu içinde karanlık, bulutsu bir leke olarak çıplak gözle fark edilir. Güney Haçı takımyıldızında yer alır.

At Başı ve Yılan

At Başı Bulutsusu, namı diğer Barnard 33, adını bir at başına benzeyen siluetinden alır. Avcı (Orion) takımyıldızı yönünde bulunur. Bulmak için Avcı'nın Kemeri'ndeki üç parlak yıldızlık çizgiye bakılır. Kemerin en doğudaki yıldızı Alnitak'tır ve At Başı hemen onun güneyindedir. Ünlü olmasına rağmen amatörler için kolay bir hedef değil. Çok iyi gözlem koşulları, büyük bir teleskop ve filtre gerekir. Kış gökyüzünde aranacak güzel bir hedeftir.

Yılan Bulutsusu (Barnard 72), Yılancı (Ophiuchus) takımyıldızında yer alan S biçimli bir karanlık bulutsudur. Altındaki koyu kümecikler, Bok globülleri denen karanlık bulutsu türüne girer.

Bok globülleri

Daha küçük ve yalnız duran karanlık bulutsulara Bok globülü denir. Bunlar, siyah boya damlalarını andıran soğuk gaz ve toz bulutlarıdır. İçlerinde çoğunlukla birden fazla yıldız sistemi oluşur. Keşif, Hollanda asıllı Amerikalı gökbilimci Bart Bok'a atfedilir. Ancak Bok, 1929'da evlendiği gökbilimci Priscilla Fairfield ile uzun süre birlikte çalıştı. Kraliyet Astronomi Topluluğu bu ortaklık için, onun başarılarını onunkilerden ayırmanın zor ve anlamsız olduğunu söylüyor.

Bok globülüne örnek olarak Barnard 68 verilebilir. Moleküler gazdan oluşan bu karanlık soğurma bulutsusu Samanyolu içinde, Yılancı yönünde ve yaklaşık 500 ışık yılı uzaklıkta yer alır.

Başka gökadalarda da var

Karanlık bulutsuları yalnızca kendi gökadamızda değil, uzak gökadalarda da görebiliriz. Koyu bir toz şeridi, bir sarmal kolun ya da çekirdek şişkinliğinin bir bölümünü örttüğünde bu etki ortaya çıkar. Kara Göz Gökadası (M64), yani “Şeytan Gözü” lakaplı sarmal gökada, bunun iyi bir örneğidir. Işığı soğuran geniş toz kuşakları barındırır, Berenikes'in Saçı takımyıldızı yönündedir ve 17 milyon ışık yılı uzaktadır.

Neden önemli?

Karanlık bulutsular, yıldızların nasıl doğduğunu anlamak için doğal laboratuvar işlevi görür. Yıldız oluşumu soğuk ve yoğun ortamlarda başlar. Toz bulutu, içindeki gazı dış ışınımdan bir ölçüde korur. Bu sayede madde kendi çekimi altında çökebilir. Dolayısıyla gökyüzündeki “boşluk” gibi görünen bir leke, aslında yeni güneş sistemlerinin ham maddesini taşıyor olabilir.

Gözlem açısından da bu bulutlar iki yönlü bir etki yaratır. Görünür ışıkta arkalarındaki yıldızları gizler, ancak bu karartı sayesinde At Başı gibi siluetler fotoğraflarda çarpıcı biçimde öne çıkar. Gökbilimciler tozun ardını görmek için ışığın başka dalga boylarından yararlanır. Kızılötesi gözlemler bu amaçla sık kullanılır, çünkü toz bu ışığı görünür ışığa göre daha rahat geçirir.

Amatör gökyüzü meraklıları için bu nesneler, gözlem becerisini sınamak açısından da değerlidir. Büyük Yarık ve Kömür Çuvalı çıplak gözle bile keşfedilebilirken, At Başı gibi hedefler sabır, uygun koşul ve donanım ister. Karanlık bir gökyüzü bulunduğunda, ışığın değil ışığın eksikliğinin de bir hikâye anlattığı görülür.