Koca Ayak'ın en ünlü görüntüsüne kasada unutulmuş 1966 tarihli bir makara gölge düşürdü

Kuzey Kaliforniya, 20 Ekim 1967. Bluff Creek kıyısındaki açıklıkta iri, kıllı bir yaratık iki ayağı üstünde yürüyor; tam ağaçların arasına girmeden başını omzunun üstünden kameraya çeviriyor. Roger Patterson'ın elindeki 16 milimetrelik kameranın kaydettiği bu sahne yaklaşık 59 saniye sürüyor. Yanında atlı arkadaşı Bob Gimlin var. Görüntüdeki yaratığa sonradan "Patty" adı takılacak ve bu kısa film, Koca Ayak (İngilizcede Bigfoot ya da Sasquatch) inancının en çok incelenen belgesi olacak.

Aradan 59 yıl geçti. Ekim 2026'da yayımlanan Capturing Bigfoot adlı belgesel, bu sahnenin bir yıl önce prova edildiğini gösteren başka bir film makarası ortaya koyuyor. Makara, onlarca yıl bir ailenin kasasında kilitli kalmış.

Neden bu kadar önemli bir film?

Patterson–Gimlin filmi, Koca Ayak meselesinin adeta kurucu metni. Ayak izleri, bulanık fotoğraflar ve tanık anlatımları bolca var; ama yaratığın açıkça yürüdüğü, kameraya döndüğü, kesintisiz bir hareketli görüntü yalnız bu. Bu yüzden altmış yıl boyunca kare kare incelendi: kol boyu ile bacak boyu oranı ölçüldü, kas hareketleri tartışıldı, hatta kameranın saniyede kaç kare çektiği bile ayrı bir tartışma konusu oldu. Film saniyede 16 kareyle çekildiyse yürüyüş insanınkine benziyor, 24 kareyle çekildiyse insan için tuhaf kaçıyor; kesin bir yanıt hiç bulunamadı.

Kısacası film, "bu kostümlü bir insan olamaz" diyenlerle "elbette kostüm" diyenlerin aynı görüntüye bakıp zıt sonuçlar çıkardığı bir ayna gibi çalıştı.

Kasadaki makara

Hikâyenin yeni halkası Washington eyaletinden çıkıyor. Olympic College'da ders veren Teresa Brooks, babası Norm Johnson'ın kilitli kasasında bir 16 milimetrelik makara buluyor. Johnson, Boeing'in film laboratuvarında çalışmış ve aile bağlantıları üzerinden Patterson'ı ve Gimlin'i tanıyan biri. Brooks, Haziran 2022'de makarayı yönetmen Marq Evans'a götürüyor.

Makaradaki görüntü yaklaşık 40 saniye. Belgeselin anlatımına göre film 1966'da üretilmiş ya da banyo edilmiş; yani ünlü çekimden en az bir yıl önceye ait. Görüntüde yine ormanda yürüyen, kıllı bir figür var. Ancak bu figür 1967'dekinden daha zayıf ve en dikkat çekeni, o da yürürken omzunun üstünden geriye, kameraya bakıyor. Brooks'un belgeseldeki ifadesiyle film "50 yıldır bir kasada duruyordu". Evans ise makarayı "bir deneme çekimi, hiç atılmamış bir prova" olarak tanımlıyor.

Belgesele dair haberlere göre Patterson'ın yeğeni Vaile Thompson, eski görüntüdeki figürün Patterson'ın keşif gezilerini finanse eden eniştesi Al DeAtley'ye benzediğini düşünüyor. Bu, figürün kimliği hakkında bir kanaat; kanıtlanmış bir bilgi değil.

Yapımcı XYZ Films'in belgesel için hazırladığı resmî fragman:

Bir oğulun itirafı

Belgeselin yalnız makaradan ibaret olmadığını söylemek gerek. Filmin duygusal ağırlığını Roger Patterson'ın oğlu Clint Patterson taşıyor. Roger Patterson 1972'de hayatını kaybettiğinde Clint 12 yaşındaymış. Babası ölene kadar görüntüdeki yaratığın gerçek olduğunu savunmuş. Clint ise yıllar sonra, annesi Patricia Patterson'dan duyduklarıyla çekimin sahnelendiğine inanmaya başladığını anlatıyor. Belgeselde "Bu, babamın bana yalan söylediği anlamına geliyor" diyor, hemen ardından da ekliyor: "O benim kahramanımdı."

Yönetmen Evans'ın aktardığına göre Clint, bir gece babasının kostümü evin arkasında büyük bir varilde yaktığını gördüğünü de söylemiş. Bu da tek bir tanığın, çocukluğuna ait anısı; belgesel onu destekleyen ayrı bir belge sunmuyor.

Eski şüpheler, yeni parça

Sahtecilik iddiası yeni değil. Yıllar içinde ortaya atılan başlıca halkalar şöyle:

Tablodaki bilgiler, belgeselin ve Patterson–Gimlin filmi üzerine Vikipedi'de derlenen kaynakların aktardıklarına dayanıyor. Heironimus da belgeselde yer alıyor. Ancak onun anlatımının yıllar içinde tutarsızlıklar taşıdığı da biliniyor; bu yüzden şüpheciler bile onun sözlerini tek başına yeterli görmemişti. Kasadan çıkan makaranın farkı, bir tanığın hafızasına değil, dönemin film şeridine dayanması.

Kapanmayan kapı: Gimlin ve inananlar

Çekimin öteki tanığı Bob Gimlin ise geri adım atmış değil. Gimlin, 2019'da verdiği bir demeçte "Ne düşünmek istiyorsanız düşünün, ben ne gördüğümü biliyorum" demişti. Belgeselde onun sahtecilik iddialarını reddetmeyi sürdürdüğü görülüyor.

Koca Ayak'ın varlığına yatkın araştırmacılar da yeni makarayı hemen kabul etmiyor. Antropolog Jeffrey Meldrum, ünlü görüntüde gerçek bir memelinin kas yapısını gördüğünü savunuyor. Koca Ayak araştırmacılarının bilinen örgütü BFRO'nun kurucusu Matt Moneymaker ise daha temel bir soru soruyor: belgeselde gösterilenin gerçekten o makarada olan görüntü olduğunu nereden bileceğiz? Bu soru haksız sayılmaz; makaranın bağımsız bir laboratuvarda incelendiğine dair kamuya açık bir rapor henüz yok. Tarihlendirme bilgisi şimdilik belgeselin kendi anlatımından geliyor.

Bilim ne diyor?

Filmin sahte çıkması, Koca Ayak'ın yokluğunu kendi başına kanıtlamaz; ama bilimsel tablo zaten yıllardır aynı yönü gösteriyor. Oxford'dan genetikçi Bryan Sykes ve ekibi 2014'te Proceedings of the Royal Society B dergisinde yayımladıkları çalışmada, dünyanın dört bir yanından "Yeti" ya da "Koca Ayak" kılı diye gönderilen örneklerden 30'unun DNA'sını okudu. Sonuçlar ayı, at, inek, rakun, kurt ve köpek gibi bilinen hayvanlara çıktı; bilinmeyen bir insansı maymuna ait tek bir iz bulunmadı. Himalayalardan gelen iki örnek ise beklenmedik biçimde eski bir kutup ayısı soyuna benzedi, ancak bu bulgu da insansı bir canlıya değil, ayılara işaret ediyordu ve yazarlar onu ön sonuç olarak niteledi.

Koca Ayak'a "evrimsel akraba" olarak sıkça gösterilen dev maymun Gigantopithecus blacki de pek yardımcı olmuyor. 2024'te Nature dergisinde yayımlanan bir çalışmaya göre bu tür, yaklaşık 295 bin ile 215 bin yıl önce Güney Çin'de yok oldu; Kuzey Amerika'da ise hiçbir fosili bulunmadı.

Sırada ne var?

Yönetmen Evans, belgeselle kesin inananları ikna etmeyi değil, kararsız kalanlara ulaşmayı amaçladığını söylüyor. Asıl açık soru da burada: 1966 makarası bağımsız uzmanlarca incelenip film şeridi üzerindeki üretim izleri doğrulanırsa, altmış yıllık tartışmanın en güçlü dayanağı büyük ölçüde çökmüş olacak. Doğrulanmazsa, Patty bir kez daha herkesin görmek istediğini gördüğü o 59 saniyelik aynaya dönüşecek.

Fotoğraf: Bob Doran from Arcata, USA, CC BY 2.0, Wikimedia Commons