Makinelerle konuşurken kim oluyoruz: Turkle'ın yapay yakınlık uyarısı

Bu yüzden kitap alışılmış bir yapay zekâ tartışmasına benzemiyor. Turkle'ın derdi modelin doğru cevap verip vermediği değil; karşısındaki insanın bu konuşmadan nasıl çıktığı. MIT News'e verdiği söyleşide anlattığı gibi: “Anlattığım hikâyenin teknolojinin iç tarihi olduğunu düşünüyorum. Yalnızca teknolojinin ne yaptığının değil, insanlara ne yaptığının tarihi.”

“Sahte empati” tam olarak ne demek?

Turkle'ın en sert kavramı bu. Empati, birinin sizi anlamak için kendi dünyasından çıkıp size doğru emek harcaması demek. Sohbet robotunda böyle bir emek yok; sizi anladığını söyleyen bir metin üretimi var. “Bir sohbet robotunun yaptığı şey sahte empati sunmaktır” diyor Turkle MIT News'e; robot size ne kadar sevdiğini ve anladığını söyledikten sonra, başınıza ne geldiğini gerçekten umursamıyor.

Tehlikeli kısmı da burada başlıyor. Turkle'a göre insan, ölçüyü makineden almaya başlıyor: “İnsanlar makinenin empatisini empatinin kendisi sanıyor, sonra hayatlarındaki insanlardan yeterince empatik olmadıkları için yüz çeviriyor.” Bunun nedeni robotun daha zeki olması değil, daha kolay olması: “Sohbet robotları bize her zaman katılır ve bizi onaylar. Her zaman tam ve bölünmemiş dikkatlerini sunarlar.”

Turkle bu farkı mutfaktan bir örnekle anlatıyor: insanlar robotu tercih ettiklerini söylüyor, çünkü eşleri “canım, çöpü attın ama bulaşıkları da yap, hazır oradayken mutfağı da topla” diyor; sohbet robotu ise yalnızca “ah, ne kadar harikasın” diyor.

Beceri yitimi: bir insan neyi unutur?

Turkle'ın kitabın omurgasına koyduğu sözcük “de-skilling” — bir işi yapa yapa edindiğiniz becerinin, o işi yapmayı bırakınca körelmesi. Sanayi tarihinde bu, tezgâhı makineye bırakan zanaatkâr için kullanılırdı. Turkle aynı kelimeyi insan ilişkileri için kullanıyor: “İlişki kuran varlıklar olarak kendimizi beceriksizleştiriyoruz. İşte de öyle. Özel ilişkilerde de. Her alanda.”

Ona göre kaybedilen beceri, zor bir konuşmayı sürdürebilme, yanlış anlaşılmaya dayanabilme, karşılık beklerken beklemeyi becerebilme. “İnsan olmayı, emeği vermemek olarak tanımlamaya başlıyoruz” diyor MIT News'e. Ve bir uyarı ekliyor: “Kendimizi, insanların fazla yük sayıldığı bir konuma sokuyoruz; hem de başka insanlara hiç bu kadar ihtiyaç duymadığımız bir anda.”

Çocukluktan yasa: kitap bir ömrün sırasıyla kurulmuş

Kitabın yapısı ilginç: Turkle bölümleri yaşam döngüsünün aşamalarına göre diziyor ve her aşamada aynı soruyu soruyor — bu yaşta insanın öğrenmesi gereken şey neydi, makine onu nasıl atlatıyor?

Çocuklarla yaptığı görüşmelerde, robotu insanlarla ve büyükanne-büyükbabayla aynı kefeye koyan çocuklara rastlıyor. Çıkardığı sonuç şu: “Çocuklar, yalnızca yalan söylemekle kalmayıp ne zaman yalan söylediğini de bilmeyen bir aygıttan güveni öğrenemez. Hem bir benlik duygusunu hem de karşılıklılık kapasitesini mümkün kılan yalnız kalabilme kapasitesini geliştiremezler.”

Ömrün öbür ucunda yas var. Turkle, ölen yakınların konuşmalarından üretilen avatarlar için şunu söylüyor: “Ölmüş yakınlarımızı yaşatmak için sohbet robotu avatarları kurduğumuzda, yas tutma yeteneğimizi yitirebiliriz.” Genel yargısı ise kısa: “Yaşam döngüsünün her anında kendimize büyük bir kötülük ediyoruz.”

Sürtünme bir arıza değil

Turkle'ın önerisi teknolojiyi yasaklamak değil, “sürtünme”yi yeniden değerli saymak. MIT News'e verdiği söyleşide şöyle diyor: “Yaşam döngüsündeki her şey sürtünmeyle, korkularla, baskıyla ve gerilimle yüzleşmek ve sürtünmenin kötü bir şey olmadığını anlamakla ilgili.” Beklediği şey de bir yasa değil, bir eğilim değişimi: okullarda telefon ya da gençlerde toplumsal medya konusunda oluşan geri itişin bir benzeri. “Kitabımın giderek büyüyen bir hareketin parçası olmasını umuyorum” diyor. “Yalnız olmak istemiyorum.”

Turkle bu eğilimin arkasında bir niyet de görüyor. 404 Media'ya konuşurken, arkadaşlık veren yapay zekâ ürünlerini “bizi bir sürü para getirecek türden ilişkilere sokmaya çalışan bir şirket projesi” diye tanımladı ve ekledi: “Temel talimatı dikkatinizi elde tutmak olan bir ürün.”

Karşı taraf: ölçülen etki ne söylüyor?

Turkle'ın kanıtı ağırlıklı olarak görüşmeler, vaka anlatıları ve klinik gözlem. Bu, insanın iç dünyasını anlamak için güçlü bir yöntem ama sayıya dökülmüş bir etki ölçümü değil — MIT News'in yazısında ne katılımcı sayısı ne süre veriliyor. Öte yandan kontrollü ölçümler yapan çalışmalar da var ve bir kısmı Turkle'ın karamsarlığına doğrudan karşı duruyor.

Julian De Freitas, Zeliha Oğuz-Uğuralp, Ahmet Kaan Uğuralp ve Stefano Puntoni'nin Journal of Consumer Research dergisinde (Cilt 52, Sayı 6, Nisan 2026, s. 1126-1148) yayımlanan “AI Companions Reduce Loneliness” başlıklı çalışması, arkadaşlık uygulamalarının yalnızlığı gerçekten azalttığını buluyor: etki, başka bir insanla konuşmakla aynı düzeyde ve YouTube videosu izlemek gibi etkinliklerden daha güçlü. Bir hafta süren izlemede de her kullanım sonrası yalnızlıkta anlık düşüş görülüyor. Yazarların altını çizdiği mekanizma ilginç: etkiyi açıklayan şey kendini anlatmak ya da oyalanmak değil, kullanıcının “duyulmuş” hissetmesi.

İki bulgu aslında farklı şeyleri ölçüyor. Biri anlık yalnızlık hissine bakıyor, öbürü yıllara yayılan bir beceriye. Bir bardak suyun susuzluğu gidermesi, kuyunun kuruyup kurumadığı hakkında bir şey söylemez. Turkle'ın iddiasının sınavı da burada: anlık rahatlamanın uzun vadede ilişki kurma kapasitesini gerçekten köreltip körelttiğini gösterecek uzun süreli ölçümler henüz yok.

Turkle bu uyarıyı ilk kez yapmıyor

Turkle'ın MIT News'in listelediği önceki kitapları: The Second Self (1984), Life on the Screen (1997), Alone Together (2011) ve Reclaiming Conversation (2015). Yani “birlikteyiz ama yalnızız” teşhisi on beş yıllık. 2012'de TED sahnesinde sorduğu soru da bugünün sohbet robotu tartışmasının habercisiydi: teknolojiden daha fazlasını beklerken birbirimizden daha azını mı bekliyoruz?

TED kanalının yayımladığı bu konuşma, Turkle'ın yeni kitabıyla arasındaki sürekliliği gösteriyor: o zaman mesajlaşma vardı, şimdi cevap veren bir muhatap var.

Türkçede Turkle

Yeni kitabın Türkçe çevirisine dair bir duyuru yok; Türkçe basında da kitabı ele alan bir yazı bulunamadı. Ama Turkle Türkçeye çevrilmiş bir yazar: Alone Together, Birlikte Ama Yalnız — Yeni Medya ve Yalnızlık Kültürü adıyla (çeviri Barış Şannan, AA Kitap) raflarda; Reclaiming Conversation ise Yeniden Konuşalım: Dijital Çağda Birebir İletişimin Önemi adıyla satışta. Yani Türkçe okur, Turkle'ın yeni kitabına giden düşünce hattını zaten izleyebiliyor.

Sırada ne var?

Kitabın sorusu bir tahmin değil, bir tercih sorusu. Turkle'ın MIT News söyleşisini bitirdiği cümle de tam olarak bunu soruyor: “Gerçekte daha zengin bir hayat değilse, oyunun sonunda ne var?” Yakın vadede yanıtı belirleyecek şey muhtemelen felsefe değil, ölçüm olacak: sohbet robotuyla büyüyen ilk kuşak on yıl sonra sıradan bir gerginliği nasıl taşıyacak? Turkle'ın haklı çıkması için, anlık rahatlama ile körelen beceri arasındaki bağın bir kez de sayılarla gösterilmesi gerekiyor.

Fotoğraf: jeanbaptisteparis from Cambridge, MA, USA, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons