261 milyon yıl önce manyetik kutuplar defalarca yer değiştirmiş
Çin'deki bir kireçtaşı diziliminde 29 manyetik kutupluluk bandı bulundu: Dünya'nın alanı, Guadalupiyen yok oluşundan önce çok sık tersine dönmüş.

Çin'in güneyinde, Liuzhou kenti yakınlarında Fengshan adıyla bilinen bir kireçtaşı açığı var. Yaklaşık 260 milyon yıl önce sığ bir denizin dibinde çökelmiş bu kayaçlar, içlerinde bir pusula iğnesinin gösterdiği yönü saklıyor. Araştırmacılar bu kayıtları katman katman okuyunca şaşırtıcı bir tabloyla karşılaştı: Dünya'nın manyetik alanı, o dönemde bir milyon yılda ortalama on bir kez kutup değiştirmişti. Bu, bilinen jeolojik kayıtlar içinde en sık tersinmelerden biri.
Üstelik zamanlama dikkat çekici. Tersinmelerin yoğunlaştığı aralık, Orta Permiyen'in sonundaki Guadalupiyen yok oluşuna, yani yaklaşık 261 milyon yıl önce resif ekosistemlerinin çöktüğü ve pek çok deniz omurgasızının azaldığı döneme denk geliyor. Çalışma National Science Review dergisinde, 2026 sonbaharında yayımlandı. Bu yazıda neyin bulunduğunu, neyin bulunmadığını ve bulgunun neden yine de ilgi çekici olduğunu anlatıyoruz.
Manyetik kutup tersinmesi ne demek?
Dünya'nın dış çekirdeğinde sıvı demir akıp duruyor. Bu akış, gezegeni dev bir mıknatıs gibi saran manyetik alanı üretiyor. Alanın kuzeyi ve güneyi sabit bir kural değil: zaman zaman kutuplar yer değiştiriyor ve bugün pusulanın kuzeyi gösteren ucu güneyi göstermeye başlıyor. Buna tersinme (jeomanyetik polarite dönüşü) deniyor. Dönüşler genellikle bir anda olmuyor; alan bir süre zayıflayıp karışıyor, sonra yeniden düzene giriyor.
Peki yüz milyonlarca yıl önceki bir alanı nasıl biliyoruz? Kayaç oluşurken içindeki manyetik taneciklerin bir kısmı o günkü alanın yönüne dizilir ve kayaç sertleşince bu yön "donar". Jeofizikçiler kayacı yönlendirilmiş küçük örnekler halinde alır, laboratuvarda bu kalıntı mıknatıslanmanın yönünü ölçer. Yön bugünkü gibiyse "normal", tersse "ters" kutupluluk sayılır. Alt alta dizilen aynı kutuplu katmanlara manyetozon (manyetik kutupluluk bandı) deniyor. Bir istifte ne kadar çok band varsa, alan o kadar sık dönmüş demektir.
Fengshan kayıtlarında ne bulundu?
Çin Bilimler Akademisi Jeoloji ve Jeofizik Enstitüsü'nden Min Zhang ile Yongxin Pan'ın, Nanjing Üniversitesi'nden Shu-zhong Shen'in ve Utrecht Üniversitesi ile Viyana'daki BOKU Üniversitesi'nden ortaklarının imzasını taşıyan çalışma, Fengshan kesitindeki kireçtaşlarını inceledi. Earth.com'un aktardığına göre ekip 876 yönlendirilmiş örnek topladı; bunların yalnızca 309'u güvenilir okuma verdi. Astrobiology.com'un özetine göre kayaçlar, o dönemde paleo-ekvatora yakın olan, kesintisiz çökelmiş sığ deniz kireçtaşlarıydı.
| Ölçüt | Değer |
|---|---|
| Yer | Fengshan kesiti, Liuzhou yakını, Güney Çin |
| İncelenen süre | 3,75 milyon yıl (yaklaşık 262,5 – 258,75 milyon yıl önce) |
| Alınan örnek | 876 yönlendirilmiş örnek |
| Kullanılabilir okuma | 309 örnek |
| Bulunan manyetozon | 29 |
| Doruk tersinme hızı | yaklaşık 11 tersinme / milyon yıl |
Tablodaki veriler makalenin özetinden ve Earth.com ile Astrobiology.com'un aktarımından derlendi. Doruktaki hız, kabaca her 90 bin yılda bir dönüş demek. Çalışmanın özetinde bu oran "benzeri görülmemiş" diye tanımlanıyor; haberlerde ise jeolojik kayıttaki uzun dönemli ortalamanın yaklaşık on katı olduğu belirtiliyor.
Bu neden yok oluşla ilişkilendiriliyor?
Yazarlara göre kutup değiştiren, zayıflayan ya da karışan bir alan, Dünya'yı uzaydan gelen yüklü tanecik akınına karşı daha az koruyabilir. Makalenin özetinde önerilen yol şöyle: azalan manyetik kalkan, galaktik kozmik ışın akışı arttıkça üst atmosferdeki iyonlaşmayı güçlendirir; bu da ozon tabakasını aşındırıp yüzeye ulaşan mor ötesi ışınımı artırabilir. Bu bir hipotez; makalenin kendi ifadesiyle bir "derin Dünya zorlayıcı etkeni" olabilecek bir aday.
Tersinmelerin neden bu kadar sıklaştığına dair de bir öneri var. Haberlerdeki özete göre, Pangea'nın son birleşiminde yeryüzünden aşağı inen litosfer levhaları çekirdek-manto sınırına ulaşmış olabilir. Bu da çekirdeğin ısı kaybında değişimlere yol açar ve jeodinamo benzetimleri, böyle değişimlerin sık tersinmeyi desteklediğini gösteriyor. Aynı dönemde Emeishan büyük magmatik eyaletindeki volkanizma, deniz seviyesinin düşmesi ve Pangea'nın kıta düzeninin değişmesi de yaşanıyordu; yani sahnede başka oyuncular vardı.
Bulgunun sınırları
Yazarlar nedenselliğin "kanıtlanmamış" olduğunu açıkça yazıyor. Alan kararsızlığının, öteki küresel etkenlerle birlikte çevresel değişimleri etkilemiş "olabileceğini" söylüyorlar; tek sürücü olarak sunmuyorlar. Bu dönemin alan şiddeti (kutup yönünün değil, alanın ne kadar güçlü olduğunun) kayıtları ise yetersiz: ekip, aynı aralık için daha iyi şiddet kayıtlarına ihtiyaç olduğunu belirtiyor. Earth.com'un aktardığına göre bilgisayar benzetimleri de gerçek Dünya'dan oldukça uzak koşullarda çalıştırıldı ve sonuçlar seçilen ayarlara çok bağlı.
Bir başka sınır da veri tabanında yatıyor: 876 örneğin yalnızca 309'u kullanılabildi. Tek bir kesitin sonuçları, aynı dönemin başka yerlerdeki kayıtlarıyla karşılaştırılmadıkça bunun küresel bir olay olduğunu kesinleştirmez.
Sırada ne var?
En açık soru, aynı sıklıkta tersinmenin başka kıtalardaki aynı yaşlı kayaçlarda da görünüp görünmediği. Görünüyorsa alan kararsızlığı küresel bir olay olarak sağlamlaşır; görünmüyorsa Fengshan'daki kayıt yerel bir olgu ya da ölçüm sorunu olabilir. İkinci soru, yok oluştan önce alanın şiddetinin ne yaptığı. Tersinmenin sıklığı kadar, alanın o sırada ne kadar zayıfladığı da kozmik ışın savunmasını belirleyecek. Bu iki yanıt gelmeden, 260 milyon yıl önceki deniz yaşamının çöküşünde manyetik alanın payı olup olmadığı açık kalacak.
Fotoğraf: Quatus, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/manyetik-kutuplar-guadalupiyen-yok-olus-oncesi-tersinme.html — Yazdırma tarihi:















