Şempanzelerde rütbe yükseldikçe risk iştahı da artıyor: liderliğin eski bir kökü mü?

Viktorya Gölü'ndeki Ngamba Adası'nda şempanzelere bakan insanlar, hayvanların her birini ortalama on iki yıldır tanıyor. Hangisinin yiyecek ararken ilk adımı attığını, hangisinin bir yılan görünce geri çekilmediğini, hangisinin yaşadığı alanın dışına çıkmayı denediğini, hangisinin grupta yukarı tırmanmak için rakiplerine kafa tuttuğunu biliyorlar. Berlin'deki Max Planck İnsan Gelişimi Enstitüsü'nden araştırmacılar bu birikmiş gözlemi sayıya döktü ve dikkat çekici bir örüntü buldu: Grubun tepesindeki şempanzeler, alt sıradakilere göre risk almaya belirgin biçimde daha istekli.

Çalışma Eylül 2026'da The Leadership Quarterly dergisinde yayımlandı; yazarlar arasında Dresden Teknik Üniversitesi ve İngiltere'deki Portsmouth Üniversitesi'nden bilim insanları da var. Araştırma yalnız şempanzelere bakmıyor, aynı soruyu kırk binden fazla Alman yetişkinin verisiyle de sınıyor. İki türde de yön aynı çıkıyor, ama güç farkı belirgin: Bağ şempanzelerde insanlardakinden çok daha sıkı.

"Lider dediğin risk alır" iş dünyasında neredeyse bir slogan. Ama makalenin girişinde vurgulandığı gibi, bu varsayım ne insanlarda ne de başka türlerde ampirik olarak pek sınanmış. Üstelik bugünün kurumları liderleri temkine itiyor: Hissedarlar başarısızlığı cezalandırıyor, Almanya'da batan bir girişimci ömür boyu sürebilecek borçlarla kalabiliyor. Yazarların sorusu şu: Modern toplum liderlik ile risk iştahı arasındaki bağı koparmış mı, yoksa bu bağ en yakın akrabamızla paylaştığımız daha eski bir mirasın parçası mı?

Bakıcıların gözünden 86 şempanze

Şempanze örneği iki Afrika barınağından geliyor: Uganda'daki Ngamba Adası Şempanze Barınağı'ndan 49, Kenya'da Ol Pejeta Koruma Alanı içindeki Sweetwaters Şempanze Barınağı'ndan 37 hayvan. Toplam 86 şempanzenin 47'si dişi, yaşları 2 ile 40 arasında. Bu sayı, veri toplandığı sırada iki barınakta yaşayan şempanzelerin tamamı. Hayvanlar ağaçlı, geniş açık alanlarda karma gruplar hâlinde yaşıyor, geceyi kapalı bölümlerde geçiriyor.

Ölçüm bir laboratuvar düzeneğine değil, bir tür uzman tanıklığına dayanıyor. Şempanzelerle her gün çalışan 17 deneyimli bakıcı, her hayvanı gündelik hayattaki beş durumda ne kadar risk almaya istekli olduğuna göre puanladı: yiyecek ararken, yılanlarla karşılaştığında, yaşadığı alandan kaçmaya yeltendiğinde, gruptaki sırasını yükseltmek için rakipleriyle çekiştiğinde ve tanımadığı insanlarla karşılaştığında. Bunlara genel bir "ne kadar risk sever" değerlendirmesi eklendi. Puanlar 0 (hiç istekli değil) ile 4 (çok istekli) arasında verildi; altı maddenin ortalaması her hayvan için tek bir risk puanına dönüştürüldü. Bakıcılar hayvanları Ngamba'da ortalama 12, Sweetwaters'ta ortalama 20 yıldır tanıyordu ve farklı bakıcıların puanları birbirini büyük ölçüde tuttu.

Ayrıca on bakıcı, her gruptaki hayvanları alfa erkekten en alttaki bireye kadar sıraladı. Araştırmacılar bu sırayı grubun büyüklüğüne göre 0 ile 1 arasında göreli bir rütbeye çevirdi: 1 alfa, 0 grubun en altındaki hayvan.

Ekip bu barınakların şempanzeleriyle ilk kez çalışmıyor. 2023'te Psychological Science dergisinde yayımlanan önceki araştırmalarında, şempanzelerin risk tercihinin insanlarınkiyle temel benzerlikler taşıdığını göstermişlerdi: Risk iştahı farklı durumlarda tutarlı bir kişilik özelliği gibi görünüyor, erkekler dişilerden daha risk sever ve bu iştah genç yetişkinlikte zirve yapıyor. Yeni çalışma bu tabloya hiyerarşiyi ekliyor.

Kırk bin Alman'a sorulan tek soru

İnsan tarafındaki veri, dünyanın en büyük ve en uzun soluklu hane anketlerinden biri olan Almanya Sosyo-Ekonomik Paneli'nden (SOEP) geliyor. 2015-2020 arasında, 18 ile 105 yaş arasındaki 40.127 kişiden toplanan 153 binden fazla yıllık yanıt incelendi. Katılımcılara her yıl şu soru soruluyor: "Kendinizi nasıl görüyorsunuz: Genel olarak risk almaya tamamen hazır biri misiniz, yoksa riskten kaçınmaya mı çalışırsınız?" Yanıt 0 ile 10 arasında bir puan. Bu tek soru, önceki araştırmalarda gerçek hayattaki risk alma eğilimini öngörmede başarılı bulunmuş. Liderlik de kişinin kendi beyanına dayanıyor: O yıl bir yöneticilik konumunda mı, değil mi?

Almanya'nın burada özel bir anlamı var. 76 ülkeyi kapsayan bir araştırmada ülke, risk alma eğiliminde 44. sırada, yani ortalamanın biraz altında çıkmıştı; ABD ise 25. sıradaydı. Yazarların mantığı şu: Görece temkinli bir toplumda bile liderler daha risk sever çıkıyorsa, bu bağ güncel iş kültüründen daha derin bir yere işaret ediyor olabilir.

Rakamlar ne söylüyor

İki türün ölçekleri farklı olduğu için araştırmacılar puanları her türün kendi içinde standartlaştırdı. Böylece "bir standart sapma" iki türde de aynı göreli anlamı taşıyor ve etkiler yan yana konabiliyor. Aşağıdaki tablo, makalede verilen ortalamaları ve katsayıları özetliyor:

Şempanzelerdeki katsayı insanlardakinin iki katından fazla. İnsanlarda gelir de benzer bir tablo çiziyor: En yüksek ve en düşük gelir grupları arasındaki fark, yönetici olanlarla olmayanlar arasındaki farka yakın.

İki türde de erkekler ortalamada daha risk sever çıktı. Ancak cinsiyet, liderlik ile risk arasındaki bağın gücünü değiştirmedi; bu bağ kadınlarda ve erkeklerde, dişi ve erkek şempanzelerde aynı ölçüde görüldü. Şempanzelerde örüntü, puanlanan alanların neredeyse hepsinde tekrarlandı. Bu önemli bir ayrıntı: Alanlardan biri doğrudan rütbe için çekişmek olduğundan, bağın yalnız bu maddeden doğduğu düşünülebilirdi. Yiyecek arama ya da yılanlarla karşılaşma gibi alanlarda da aynı yönün görülmesi bu ihtimali zayıflatıyor. Tek istisna yabancı insanlarla karşılaşmaydı. Yazarlar bunu, birine güvenmenin sıradan bir risk almaktan çok, aldatılma kaygısı gibi toplumsal tercihlerle ilgili olduğunu gösteren önceki bulgularla açıklıyor.

Neden şempanzelerde daha güçlü?

Baş yazar Lou Marie Haux, Max Planck Derneği'nin çalışmayla ilgili duyurusunda "Sonuçlar, liderlik ile risk alma arasındaki bağın derin evrimsel köklere sahip olabileceğini düşündürüyor" diyor. Peki bağ insanlarda neden daha gevşek?

Yazarların önerdiği açıklama, toplumların liderliği nasıl dağıttığıyla ilgili. Primatlarda baskınlık büyük ölçüde güç gösterisi ve gözdağıyla elde ediliyor; şempanzelerde yüksek rütbe, daha fazla çiftleşme fırsatı ve yavru sahibi olma başarısıyla ilişkili. İnsanlar ise liderliğe başka kapılardan da ulaşabiliyor: miras, eğitim, mesleki yeterlilik. Bu yollar riski ortadan kaldırmıyor, ama lider adayının göze alması gereken varoluşsal riski azaltıyor. Yazarlar bulgularını iki ayrı açıklamayla da uyumlu buluyor: liderliği fiziksel üstünlüğe bağlayan baskınlık modeli ve liderin topluluğa hizmet karşılığında saygınlık elde ettiğini savunan "hizmet karşılığı prestij" modeli.

Sebep mi, sonuç mu?

Çalışmanın en ilginç yanlarından biri insan verisindeki zaman boyutu. Altı yıllık dönemde yöneticilik durumu değişen 1.300 kişiye ayrıca bakıldı. Bu kişilerin risk puanı, yönetici oldukları yıllarla olmadıkları yıllar arasında kayda değer biçimde değişmedi; genel olarak da insanların risk puanı yıldan yıla oldukça istikrarlı kaldı. Yazarlara göre bu tablo, liderliğin insanı risk sever yaptığı fikrinden çok, risk iştahının zaten var olan kalıcı bir bireysel farklılık olduğu fikriyle uyumlu.

Ama yazarlar burada da temkinli. Bu sonuç, risk severlerin liderliğe yükseldiğine dair nedensel bir kanıt sayılmıyor. Fiziksel güç ya da statü gibi üçüncü bir etkenin hem risk iştahını hem de lider olma ihtimalini birlikte etkilemesi mümkün. Haux aynı duyuruda bunu açıkça söylüyor: "Bulgularımız nedensel bir ilişkiyi değil, bir korelasyonu ortaya koyuyor." Nedenselliği ve yönünü göstermek için deneysel çalışmalar gerekiyor; şempanzelerde aynı bireyleri yıllar boyunca izleyen veri ise henüz yok.

Bulgunun sınırları

• Şempanzeler barınakta yaşıyor. Yazarların belirttiği gibi, erken yaşam deneyimleri nedeniyle hayvanat bahçesindeki ya da doğadaki şempanzelerden farklı risk tercihleri gösterebilirler.
• İki türün ölçüleri birebir aynı değil: İnsanlarda hem liderlik hem risk kişinin kendi beyanına, şempanzelerde ise bakıcıların gözlemine dayanıyor. Makale bunları her türe uygun "vekil" ölçüler olarak tanımlıyor.
• Şempanzelerde hem risk puanı hem rütbe sıralaması bakıcıların değerlendirmesinden geliyor. Makale sonuçların tek tek bakıcılara göre de tutarlı olduğunu bildiriyor; yine de "gözü kara" bilinen bir hayvanın sıralamada da yukarı yazılıp yazılmadığı, ancak doğrudan davranış kayıtlarıyla kesin olarak ayırt edilebilir.
• İnsan verisi tek bir ülkeden geliyor ve liderlik yalnız "yönetici misiniz" sorusuyla ölçüldü. Yazarlar ileride liderlik davranışına, liderin etkinliğine, karar yetkisine ve gerçekte ne kadar riske maruz kaldığına da bakılması gerektiğini yazıyor.

Sırada bonobolar var

İnsanın en yakın iki akrabası şempanze ve bonobo, önceki araştırmalara göre risk tercihlerinde birbirinden ayrışıyor. Yazarların sıradaki sorusu da bu: Bonobolarda rütbe ile risk iştahı nasıl ilişkili? Bunun yanıtı, insan, şempanze ve bonobonun son ortak atasının riske nasıl yaklaştığını yeniden kurmaya yardım edebilir. Bir başka açık soru da madalyonun öbür yüzü: Liderleri izleyenler, yani her toplulukta çoğunluğu oluşturan "takipçiler" riske nasıl bakıyor? Yönetici koltuğu ile alfa erkeğin yeri arasındaki benzerliğin ne kadar derine indiğini, belki de en iyi bu sessiz çoğunluk anlatacak.

Fotoğraf: Valentina Storti from Verona, Italia, CC BY 2.0, Wikimedia Commons