Stephen King'in Battleground öyküsü 1986'da Kiev'de nasıl çizgi filme dönüştü?

Trençkotlu, fötr şapkalı bir adam bir oyuncak üreticisinin işini bitirip evine döner. Kapının önünde bir paket bekliyor. Adam paketi içeri alır, açar ve içinden avuç büyüklüğünde askerler, minik helikopterler, roket rampaları dökülmeye başlar. Oyuncaklar canlıdır, mermileri gerçektir ve tek bir hedefleri vardır: kendisi. Birkaç dakika sonra adam, banyonun kapısını kilitlemiş, küvetin yanında soluklanmaktadır.

Bu sahne bir Hollywood gerilim filminden değil, 1986'da Sovyet Ukraynası'nda, Kiev'deki Kievnauchfilm stüdyosunda çizilmiş on dakikalık bir kısa filmden. Yönetmen Mihail Titov, Stephen King'in Battleground adlı öyküsünü Srajeniye (Rusça Сражение) adıyla perdeye taşıdı. Open Culture'ın yeniden gündeme getirdiği film, Demir Perde'nin öbür yakasında Amerikan korku edebiyatının ne kadar uzağa uzanabildiğini gösteren tuhaf bir belge.

Neden ilginç? Çünkü 1980'lerin ortasında bir Sovyet stüdyosunun, kahramanı bir Amerikalı kiralık katil olan, Vietnam dönemi oyuncak setlerini konu alan bir Batılı korku öyküsünü seçmesi alışıldık bir tercih değildi. Üstelik ortaya çıkan film, dönemin Batı aksiyon sinemasının görsel dilini neredeyse birebir taklit ediyor.

Öykü: bir oyuncak kutusundan çıkan minyatür ordu

King'in öyküsü ilk kez Eylül 1972'de erkek dergisi Cavalier'da yayımlandı, ardından yazarın 1978'de Doubleday'den çıkan ilk öykü derlemesi Night Shift'e girdi. İngilizce Vikipedi'deki özetine göre kahraman Renshaw, öldürdüğü oyuncak üreticisinin annesinden bir Vietnam temalı oyuncak asker sandığı alır. Sandıktan çıkan figürler işlevsel donanımlarıyla adamı adım adım köşeye sıkıştırır; deneyimli bir profesyonel olan Renshaw, karşısındaki küçük ama düzenli birliğin taktikleri karşısında çaresiz kalır. Sandığın dibinde ise kimsenin hesaba katmadığı bir sürpriz durmaktadır.

Öykünün gücü ölçek oyunundan geliyor: insanı ezmeye yetecek boyutta olmayan nesneler, sayıları ve kararlılıklarıyla ezici hâle geliyor. Bir yetişkinin çocuk odasından kalma eşyalar karşısında küçülmesi, King'in sık başvurduğu bir korku kaynağı.

Titov'un tekniği: kare kare üzerinden çizilen hareket

Filmin en dikkat çeken yanı görüntü dili. Open Culture'ın değerlendirmesine göre Titov, rotoskop tekniğine yaslanıyor. Rotoskop, önce canlı oyuncuyla çekilen görüntünün ardından kare kare üzerinden çizilmesi demek; bu yüzden karakterin yürüyüşü, omuz hareketleri gerçek bir insanınki kadar doğal görünüyor. Bu tekniği çoğu izleyici a-ha grubunun Take On Me klibinden hatırlar.

Kahramanın gerçekçi hareketlerine karşılık çevresindeki dünya bilinçli olarak çarpıtılmış: odalar, koridorlar ve eşyalar sanki balıkgözü bir mercekten bakılıyormuş gibi bükülüp şişiyor. Bu ikilik, adamın kendi evinde bile yabancı ve kuşatılmış olduğu hissini güçlendiriyor. Film neredeyse hiç diyalog içermiyor; anlatımı 1980'lerin havasını taşıyan sentezleyici ve saksafon ağırlıklı müzik taşıyor. Rusça Vikipedi'deki künyeye göre müziği Vladimir Bıstryakov besteledi.

Kievnauchfilm: bilim filmi stüdyosundan çizgi film okuluna

Filmi üreten stüdyonun kendisi de ayrı bir hikâye. Kievnauchfilm 1941'de popüler bilim filmleri ve belgeseller çekmek için kuruldu; çizgi film bölümü 1959'da açıldı. Zamanla belgesellerden çok animasyonlarıyla tanındı: Volodimir Dahno'nun 1967'den 1995'e uzanan Kozaki adlı Kozak serisi, Doktor Aybolit (1984) ve Define Adası (1988) stüdyonun bilinen işleri arasında. Stüdyo 1993'te Ukrayna Ulusal Sinematek'i ve Ukranimafilm olarak ikiye ayrıldı; Ukranimafilm 2019'da Dovjenko Merkezi'ne katıldı.

Titov'un filmografisi, bu King uyarlamasının bir istisna olmadığını gösteriyor. Dovjenko Merkezi'nin 2022 sonbaharında Kiev'de düzenlediği Titov retrospektifinde yönetmen, "fantastik ve mistik animasyonun ustası" olarak tanıtıldı ve programda edebiyat uyarlamaları öne çıktı:

Tablo, Ukrayna haber sitesi LB.ua'nın retrospektif programını aktaran haberine dayanıyor. Aynı haberde Dovjenko Merkezi, filmi "Stephen King'in ilk Ukrayna uyarlaması" olarak niteliyor.

Yirmi yıl sonra aynı öykü, bu kez televizyonda

Battleground 2006'da bir kez daha uyarlandı. TNT kanalının King öykülerinden derlediği Nightmares & Dreamscapes dizisinin bölümünü Brian Henson yönetti, senaryoyu Richard Christian Matheson yazdı, Renshaw'u William Hurt oynadı. İlginç bir rastlantı olarak bu bölüm de tek satır diyalog içermiyor. İki uyarlama arasındaki fark ise bütçede ve araçta: Amerikan yapımı görsel efektlere yaslanırken Kiev'deki ekip aynı gerilimi elle çizilmiş karelerle ve çarpık bir perspektifle kurmuştu.

Açık kalan sorular

Filmin yapım sürecine dair bilinenler sınırlı. Bir Sovyet stüdyosunun bu öyküyü nasıl seçtiği, King'in eserine o yıllarda hangi yoldan ulaşıldığı ve uyarlama için yazardan izin alınıp alınmadığı, erişebildiğimiz kaynaklarda açıkça yazmıyor. Film bugün internette çeşitli kopyalarla dolaşıyor; Titov'un diğer uyarlamalarıyla birlikte arşivden yeniden taranıp restore edilmesi, Ukrayna animasyon tarihinin bu az bilinen köşesini daha geniş bir izleyiciye açabilir.

Fotoğraf: Jacket by Fred Marcellino Photo by Alex Gotfryd, Public domain, Wikimedia Commons