Tavan arasındaki tohumlar yedi başaklı kadim buğdayı geri getirdi
Parma'da bir çiftçi tavan arasında bulduğu tohumları ekti; ortaya yedi başaklı eski bir buğday çıktı. Doğrulananlar ve doğrulanamayanlar.

Parma yakınlarında bir çiftçi, tavan arasını temizlerken içi tanıdık olmayan tohumlarla dolu eski bir çuval buldu. Çuvalı aşağı indirdi, içindekini bir gübre yığınına döktü ve unuttu. Tohumlar çimlendi; ortaya çıkan bitki yanındaki buğdaylardan hayli uzundu ve her sapta tek bir başak yerine yedi başak taşıyordu.
Bu hikâye İngilizce basında "tavan arasında bulunan mucize tahıl" diye dolaşıyor. Altında gerçek bir tarım ve biyoçeşitlilik öyküsü var, ama "mucize" sözcüğü bitkinin adından geliyor, kanıtlanmış bir üstünlükten değil. Aşağıda neyin belgelerle desteklendiğini, neyin yalnızca çiftçinin ve habere konu olan kişilerin anlatımına dayandığını ayırmaya çalıştım.
Çuvaldan tarlaya
Good News Network'e göre çiftçi Claudio Grossi, İtalya'nın Emilia-Romagna bölgesindeki Parma'da yaşıyor. Tohumları, çiftliği 1915'te alan büyük dedesinin saklamış olabileceğini düşünüyor. Futuro Prossimo adlı İtalyan sitesi bulunuşu 1990'ların başına yerleştiriyor. Mental Floss'un aktardığına göre Grossi tohumları gübreye gömmüş; kurumuş görünüyorlardı, yine de filizlendiler.
Ortaya çıkan bitkinin özelliği başak düzeniydi: ortada iri bir başak, çevresinde daha ince altı başak. Futuro Prossimo'nun yazdığına göre bitki yaklaşık 1,8 metreye ulaşıyordu, yani ticari buğdayın kabaca iki katı. Grossi, Yaratılış (Tekvin) bölümünde anlatılan, Mısır firavununun rüyasındaki yedi başaklı sapı hatırlayarak ona grano del miracolo, "mucize buğdayı" adını verdi. Mental Floss da aynı ayet benzetmesini aktarıyor.
Bu buğday aslında ne?
Parma Üniversitesi'nde Teofilo Vamerali'nin laboratuvarında, lisans tezi üzerinde çalışan Beniamino Perobelli tohumun Triticum turgidum olduğunu saptadı. Good News Network, çeşidi Triticum turgidum convar. compositum diye veriyor. T. turgidum, makarnalık buğdayı ve emmer buğdayını da içeren geniş bir tür; Vikipedi bu türün sekiz alt türünü sayıyor ve kültürdeki tetraploid buğdayların yabani atasının dicoccoides olduğunu belirtiyor. Fransızların "poulard" dediği kalın başaklı buğdaylar da bu türden.
"Dallı başak", bilimsel adıyla compositum, başağın tek eksen yerine yan dallara ayrılması demek. Bu yüzden Emilia-Romagna Bölgesi'nin yerel çeşitleri koruma programı için hazırladığı teknik formda bu buğday İtalyanca "grano a grappoli" (salkım buğdayı), "mazzocchio" ve "andriolo" gibi adlarla anılıyor. Aynı formda, Romalı yazar Plinius'un Naturalis Historia adlı eserinde Triticum ramosum adıyla geçtiği yazıyor; 19. yüzyılda Avrupa'da "firavun mezarlarından çıkan buğday" olarak dağıtılan formların ise gerçekte o dönemin yerel Mısır çeşitleri olduğu belirtiliyor. Yani "mumya buğdayı" hikâyesi bu tahıl için de eski bir efsane.
Burada bir ayrım önemli. Buğday soyu eski, ama çuval eski değil. Çuvaldaki tohumların yaşı hiçbir kaynakta ölçülmüş değil; "yaklaşık bir asırlık" bilgisi aile hafızasına dayanıyor. Bölge belgesi, Parma çevresi çiftçilerinin tanıklıklarına dayanarak bu buğdayın yörede en azından 20. yüzyılın ilk on yıllarından beri bilindiğini söylüyor, bu da hikâyeyle çelişmiyor.
Neden bırakılmıştı?
Bu buğday bir zamanlar Avrupa'da meraklı bahçıvanların ilgisini çekiyordu, tarlada ise çoğu zaman hayal kırıklığı yaratıyordu. Bölge belgesinin alıntıladığı 1840 tarihli bir tarım sözlüğü, daneleri küçük, unu az ve ekmeği az lezzetli diye yazıyor. 1900 tarihli L'Italia Agricola dergisi ise tahılı "tavsiye edilmekten çok merak uyandıran" bir buğday olarak niteliyor ve başağın saptan kolay koptuğunu, harmanlamanın zor olduğunu kaydediyor.
Futuro Prossimo ise buğdayın, 1920'lerde İtalya'da yürütülen "Battaglia del Grano" (buğday seferberliği) kampanyasında teşvik edilen daha verimli çeşitlerin gölgesinde kaldığını yazıyor. Good News Network yüksek boyun rüzgâr ve fırtınaya karşı zayıflık getirdiğini, hamurunun da zor kabardığını aktarıyor. Mental Floss'a göre ilk denemelerde un kabarmadı; sorun, geleneksel yöntemle elde yoğuran bir fırıncıyla çalışılarak aşıldı.
Üniversite ne söylüyor, neyi söylemiyor?
Haberlerde öne çıkan iddialar şunlar: Parma Üniversitesi analizlerine göre bu buğday modern buğdaydan daha fazla fosfor ve demir, ayrıca lizin ve triptofan gibi amino asitler içeriyor; Grossi'ye göre kuraklığa daha dayanıklı, boyu yüzünden yabani otu bastırıyor ve on yıllık ekimde mantar hastalığı görülmemiş. Futuro Prossimo, daha az glüten içerdiğini de yazıyor.
Bunların hiçbiri için yayımlanmış bir bilimsel makale ya da sayısal tablo bulamadım; yukarıdaki değerler haber sitelerinin aktarımı. Besin içeriği ve kuraklık dayanıklılığı ancak aynı koşullarda, modern çeşitlerle yan yana yapılan denemelerle gösterilebilir. Bu yazı bir beslenme tavsiyesi değil. Palermo Üniversitesi'nden biyoçeşitlilik uzmanı Francesco Sottile'ye göre, Good News Network'ün aktarımıyla, bu tür eski tahıl çeşitleri modern gıda sistemlerini iklim kaynaklı sarsıntılara karşı güçlendirebilir. Bu görüş çeşitliliğin değerine işaret ediyor; tek bir çeşidin mucize olduğunu söylemiyor.

Türkiye'de "dallı buğday"
Türkiye'de de dallı başaklı bir buğday var ve adı doğrudan "dallı buğday." Murat Akdağoğlu ile İsmet Başer'in Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi'nde 2025'te yayımlanan çalışması, Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi Ziraat Fakültesi deneme alanlarında siyez ve dallı buğdayı (makalede Triticum turgidum var. mirabile) modern bir ekmeklik çeşit olan NKU Zirve ile 2022-2023 ve 2023-2024 yıllarında karşılaştırıyor. Dallı buğdayın tohumu üniversitenin kendi deneme alanlarında üretilmiş. Bu, İtalyan "compositum" ile aynı dallı başak özelliğini paylaşan Türkiye'deki bir biçim; ikisinin birebir aynı çeşit olduğu makaleden çıkmıyor.
Araştırmacıların ölçtüğü Zeleny sedimantasyon değeri, unun glüten kalitesinin kaba bir göstergesi; yüksek olması ekmeklik için daha uygun anlamına geliyor.
| Genotip | Ortalama sedimantasyon (ml) |
|---|---|
| NKU Zirve (modern ekmeklik buğday) | 42,65 |
| Siyez | 24,37 |
| Dallı buğday | 11,94 |
Veriler, Akdağoğlu ve Başer'in 2025 tarihli makalesinden alındı. Yazarlar, dallı buğdayın glüten kalitesinin zayıf olduğunu ve ekmeklik un için uygun olmadığını, bisküvi gibi sanayi kullanımlarına daha yakın durduğunu yazıyor. Aynı çalışmada protein oranı ve yaş glüten değeri siyez ve dallı buğdayda modern çeşitten yüksek çıkmış; yani sorun glüten miktarından çok niteliğinde. Bu, Parma'daki "hamur kabarmıyor" gözleminin Türkiye'deki ölçümlerle örtüştüğünü düşündürüyor, ama iki çalışma ayrı çeşitlerle yapıldı ve doğrudan karşılaştırılamaz.
Sırada ne var?
Emilia-Romagna'nın kayıt formunda tohumun çiftlik dışında saklandığı yer olarak Parma'daki San Pancrazio deneme çiftliği (Stuard), tohum çoğaltma işini yürüten yer olarak da Lesignano de' Bagni'deki Grossi çiftliği gösteriliyor. Formda çiftçinin adı "Carlo Grossi" olarak geçiyor, haberlerdeki "Claudio" ile arasındaki fark yazım hatası da olabilir, aynı ailenin başka bir üyesi de. Bunu kesinleştiremedim.
Asıl açık soru, bu buğdayın değerinin ne olduğu: yüksek boyuyla yabani otu bastıran, az girdiyle yetişen bir çeşit mi, yoksa bir asırdır kenara konan nedenlerin (kolay yatma, zor hamur) hâlâ geçerli olduğu bir merak mı? Cevabı, haber başlıklarından çok, yan yana ekilen deneme alanlarının sonuçları verecek.
Fotoğraf: Vilmorin-Andrieux, Public domain, Wikimedia Commons
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/tavan-arasi-tohumlar-yedi-basakli-kadim-bugday-miracolo.html — Yazdırma tarihi:

















