Tilcayo kedisi keşfedilmedi, ayrıştırıldı: yeni tür nasıl ilan edilir

Bu bir "ormanda yeni hayvan bulundu" haberi değil

Haberin ilk okunuşta kaçan yanı burası. Tilcayo ormanın derinliklerinde ilk kez görülmedi. Yerel topluluklar bu kediyi zaten tanıyor, zaten bir adla anıyordu. Müze çekmecelerinde onun derileri ve kemikleri duruyordu. Kamera tuzaklarına da girmiş olabilir. Eksik olan hayvan değildi; hayvanın hangi kutuya ait olduğu bilgisiydi.

Antwerp Üniversitesi'nden evrimsel biyolog Jonas Lescroart, Discover Wildlife'a durumu şöyle özetliyor: "Kaplan kedileri kriptik tür dediğimiz gruptan; yalnızca görünüşlerine bakarak birbirlerinden kolayca ayrılamıyorlar." Kriptik tür, biyolojinin en rahatsız edici kategorilerinden biri: ayrı evrimsel yollardan gelen, artık birbiriyle karışmayan, ama dışarıdan bakan bir göze neredeyse aynı görünen canlılar. İnsanın gözü bir kedideki benek düzenini ayırt etmekte iyi değil. Genomu okumak ise başka bir şey.

Müze çekmecesi laboratuvara girince

Çalışmanın yöntemi, başlığında duruyor: filogenomik ve "müzeomik". Ekip Leopardus cinsinden 38 bireyin tam genomunu okudu; bunların sekizi ABD ve Avrupa müzelerinde saklanan tarihsel örneklerdi. Yani onlarca yıl, kimi durumda bir yüzyıl önce toplanmış deri ve kemiklerden DNA çekildi.

Bu, alanın sessiz devrimlerinden biri. Eskiden bir müze örneği yalnızca ölçülebilir, tartılabilir, gözle karşılaştırılabilirdi. Bugün aynı örnek bir genom kaynağı. Bir türün tip örneği yüz yıl önce toplanmış olsa bile, o örnekten okunan dizilimle canlı hayvanları eşleştirmek mümkün; böylece "hangi ad hangi popülasyona ait" sorusu ilk kez kesin biçimde cevaplanabiliyor.

Sonuç, daha önce üç tür sayılan kaplan kedisi grubunu beşe çıkardı: Leopardus tigrinus, L. guttulus, L. pardinoides, L. emiliae ve yeni tanımlanan L. tilcayo. Peru'daki bir popülasyon da ayrı bir alt tür olarak tanımlandı: L. tigrinus antisuyo. Analize göre tilcayo'nun soyu, akrabalarından yaklaşık 1,4 milyon yıl önce, Erken Pleistosen'de ayrılmış.

Lescroart'ın Discover Wildlife'a söylediği gibi: "Bu Bolivya kaplan kedisinin ayrı bir tür olmasını hiç beklemiyorduk."

Tablodaki ölçüler çalışmanın tür tanımından, yayın künyesi Current Biology'den alındı.

Ad nereden geldi

Bilimsel adın ikinci parçası araştırmacıların icadı değil. Çalışmanın eş-lideri, Bolivyalı biyolog ve National Geographic araştırmacısı Paola Nogales Ascarrunz, Discover Wildlife'a anlatıyor: "Türe 'tilcayo' adını verdik; bu, yerel toplulukların bu kedi için kullandığı ad." PBS News'e verdiği demeçte de bunu "onların atalardan gelen bilgisini ve bu hayvanla bağını onurlandırma biçimimiz" diye tanımlıyor.

Nogales Ascarrunz'un hayvanı ilk gördüğündeki izlenimi de basit ve somut: "Öbür yaban kedilerini bilen biri için tuhaftı. Gerçekten minicik."

Adlandırma, bir türün tanınmasındaki son adım. Öncesinde yapılması gereken, bir popülasyonun komşularından bağımsız bir evrimsel yol izlediğini gösterip bunu ölçülebilir biçimde belgelemek ve tanımı hakemli bir yayında ortaya koymak. Bir kez yayımlandıktan sonra ad, o tanıma bağlanmış olarak kalıcılaşıyor.

Yukarıdaki görüntü, ABC'nin Good Morning America kanalının yeni türe ayırdığı haber.

Bölünmenin bedeli: koruma tarafı

Bir türü beşe bölmek kâğıt üstünde teknik bir işlem gibi görünür. Pratikte yaptığı şey daha ciddidir: bir gün önce "geniş yayılımlı, çok sayıda" sayılan bir hayvan, ertesi gün her biri küçük bir alanda yaşayan beş ayrı hayvana dönüşür. Her birinin birey sayısı daha az, yaşam alanı daha dar, kaybolma ihtimali daha yüksektir.

Tilcayo tam olarak bu durumda. Bilinen yaşam alanı Bolivya'nın Yungas bulut ormanlarıyla sınırlı, ama gerçek yayılımının nereye kadar uzandığı bilinmiyor. Nogales Ascarrunz'un PBS News'e söylediği gibi: "Kaç tane olduğunu hâlâ bilmiyoruz." Resmî bir koruma statüsü de henüz yok; bir türün değerlendirilebilmesi için önce yaban popülasyonuna dair veri gerekiyor.

Veri toplamanın önünde ayrıca bir tanıma sorunu var: kaplan kedileri kamera tuzağı çalışmalarında sıkça onsilla ya da margay sanılıyor. Yani geçmiş yılların kayıtlarında tilcayo'nun fotoğrafı bulunuyor bile olabilir, başka bir türün hanesine yazılmış olarak. Ekip şimdi yaban popülasyonlarını bulmak için kamera tuzakları kuruyor.

Genom verisinin ortaya koyduğu bir başka nokta daha var: kaplan kedisi soylarının neredeyse tamamı Pleistosen ve Holosen boyunca uzun vadeli bir nüfus düşüşü yaşamış; tilcayo da dahil bazılarında bu düşüş yüzde 60'ı aşıyor. Bugünkü baskılar, ormanların yok edilmesi ve altın madenciliği, bu uzun eğrinin üstüne biniyor.

Sırada ne var

Tilcayo'nun bir adı var artık, ama neredeyse başka hiçbir şeyi yok: kaç birey olduğu, ne kadar alana yayıldığı, neyle beslendiği, nasıl ürediği bilinmiyor. Bir türün tanımlanması araştırmanın sonu değil, başlangıç noktası.

Lescroart'ın PBS News'e söylediği iki cümle, çalışmanın asıl mesajını taşıyor. Birincisi: "Kedigiller gibi çok iyi çalışılmış gruplarda bile hâlâ gizli kalmış bir çeşitlilik var." İkincisi daha sıkıştırıcı: "Bu tür keşifleri acele etmeliyiz, çünkü bütün bu biyoçeşitlilik baskı altında."

Açık soru şu: müze çekmecelerinde ve genom verilerinde adını bekleyen kaç tür daha var, ve onların kaçı adı konmadan önce kaybolacak?

Fotoğraf: Alessandro Verniani, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons