Abdülhamîd bin Vâsi bin Türk

Abdülhamîd bin Vâsi bin Türk (Arapça: عبد الحميد بن واسع بن ترك), tam adıyla Ebü’l‑Fazl Abdülhamîd bin Vâsi’ bin Türk el‑Huttelî el‑Hasib, dokuzuncu yüzyılda yaşamış bir Türk matematikçidir. Hayatı hakkında çok az bilgi bulunur; onunla ilgili iki ayrı kayıt vardır: biri Farslı İbn el‑Nedim, diğeri ise İbn el‑Kefti tarafından verilmiştir ve bu iki kaynak birbirinden farklı bilgiler verir. İbn el‑Kefti, adını “ʿAbd al‑Hamid ibn Wase ibn Türk Jili” olarak verir; “Jili” ise Gilan bölgesini işaret eder. D. Pingree’ye göre Abdülhamîd, Amu Derya’nın kuzeyinde, Badaḵšān’ın batısında ya da Gilan doğumlu olabilir. Ayrıca, Bağdat’tan 27 Şafar 298 (4 Kasım 910) tarihli Abdülhamîd’in torunu olduğu düşünülen Abû Barza Fażl b. Moḥammad b. ʿAbd‑al‑Ḥamīd b. Tork’un kaydı da mevcuttur.

İbn el‑Nedim, onuncu yüzyılda Abdülhamîd’in adını “Abu’l‑Fadl ‘Abd al‑Hamîd ibn Wâsi ibn Turk al‑Khuttalî” (veya “al‑Jîlî”) olarak kaydeder, soyadının “Abû Muhammad” olduğunu ekler ve iki eserini listeler: “Kitāb al‑Jāmeʿ fi’l‑ḥesāb” adlı altı ciltlik kapsamlı bir hesap kitabı (kayıp) ve “Kitāb al‑Moʿāmalāt” adlı bir başka kayıp eser. Ayrıca “Kitāb al‑Mesāḥa” (ölçme kitabı) da İbn el‑Nedim tarafından ona atfedilir.

İbn el‑Kefti ise “el‑Fihrist” adlı eserinde birinci kitabı aynı şekilde belirtir, fakat ikinci eser olarak “Nawāder al‑ḥesāb wa ḵawāṣṣ al‑aʿdād” (hesaplama ve sayıların özellikleri üzerine) ve “Kitāb al‑Jabr wa’l‑moqābala” (katışık denklemlerde mantıki zaruretler) adlı iki ayrı kitabı listeler; bu eserlerin her ikisi de günümüze ulaşamamıştır.

Aydın Sayılı, Abdülhamîd’in Halife al‑Maʾmūn zamanında Maveraünnehir’de doğduğunu, 9. yüzyılın ilk yarısında Bağdat’ta yaşadığını ve “el‑Ceyli” ya da “el‑Hasip” (matematikçi) olarak da anıldığını belirtir. Sayılı, onun sayı teorisi ve cebir konularında çalıştığını, “Kitâb‑ül Câmi fi’l‑hisâb” (altı cilt), “Kitâb‑ül muʿāmalât” ve “Kitâb‑ül mesâḥa” (ölçme işleri) adlı eserlerini kaleme aldığını vurgular.