Edebiyat

sözlü ya da yazılı anlatıma dayanan sanat

Edebiyat, yazın veya literatür, dil aracılığıyla; duygu, düşünce, hayal, olay, durum veya herhangi bir olgunun edebî bir tarzda ve etkili bir şekilde yazılı veya sözlü anlatımını gerçekleştiren; malzemesi söz ve ses; muhatabı insan olan bir sanat dalıdır. Edebî yazılar yazan sanatçılara edebiyatçı denir. Daha kısıtlayıcı bir tanımla, edebiyatın; bir sanat formu olarak oluşturulan yazılar olduğu düşünülmüştür. Bunun nedeni, günlük kullanımdan farklı olarak edebiyatın, dil ürünü olmasıdır.

Edebiyat, dil aracılığıyla duygu, düşünce, hayal, olay ve benzeri kavramları etkileyici bir üslupla yazılı ya da sözlü olarak sunan bir sanat dalıdır. Bu alanda eser üreten kişilere edebiyatçı denir. Daha dar bir bakış açısıyla ise edebiyat, sadece sanat biçimi olarak ortaya konmuş yazılardan ibarettir; çünkü gündelik konuşmadan ziyade, dilin estetik bir ürünüdür.

İçinde barındırdığı ileti ve biçim çeşitliliği sayesinde edebiyat, şiir, roman, öykü, fıkra gibi türlere ayrılır. Bu eserler özenli bir dille kaleme alınır, kendine özgüdür ve ortaya çıktıkları dönemin toplumsal‑politik özelliklerini yansıtır.

Kelime kökenine bakacak olursak, edebiyat sözcüğü Arapça “أدب” (edeb) kelimesinden gelir ve görgü, terbiye, konukseverlik gibi anlamlar taşır. Türkçeye ise 19. yüzyıl Tanzimat dönemiyle girmiş, öncesinde “ilm‑i edeb”, “şiir” ve “inşâ” gibi terimler kullanılmıştır. İlk kez Şinasi ve Namık Kemal’in eserlerinde yer bulmuş, Latince “litteratura” üzerinden Fransızcaya (“littérature”) ve oradan da Türkçeye geçmiştir.

Edebiyatın kapsamı sadece yazılı metinlerle sınırlı değildir; sözlü anlatım da bu geniş çerçeveye dahildir. Halk arasında söylenen masallar, türküler gibi ürünler sözlü edebiyat olarak adlandırılır. Eserlerin gerçek ya da kurmaca temelli olması, manzum ya da nesir şeklinde ortaya çıkması gibi ölçütler de sınıflandırmada kullanılır. Zaman içinde edebiyat kavramı, uzunluk, biçim ve estetik ilişkileriyle evrilmiş, günümüzde ise dijital platformlarda ortaya çıkan e‑ortam edebiyatı da bu geleneğin bir uzantısı hâline gelmiştir.

38 goruntulenme