Kelime

Bir sözcük, tek başına anlam taşıyan ve bir ya da birkaç morfemden oluşan sesli bir dil birimidir. Her bir sözcük, ses değeriyle iletişim kurar ve dilin temel yapı taşı olarak kabul edilir.

“Kelime” terimi, Arapça كلمة (kalima) kökünden Türkçeye geçmiştir; bu sözcük, aynı dildeki كَلَمَ (kalama) fiilinin faʿila biçiminden türemiştir ve “söylenen şey” anlamına gelir. Türkçe kaynaklarda ilk kez 1300 civarında Mukaddimetü’l‑Edeb çevirisinde görülür. “Sözcük” ise yerli “söz” sözcüğüne Yeni Türkçe ekleme kurallarıyla –çuk eki eklenerek oluşmuş ve ilk olarak Meninski’nin 1680 tarihli Thesaurus adlı eserinde “kelimecik” karşılığıyla yer almıştır. Bu terim, başlangıçta dar bir anlamda kullanıldı; ancak Dil Devrimi’nin ikinci aşamasında Fransızca “vocable” kelimesinden esinlenerek “kelime” anlamı kazandı ve 1959’da kayda geçen kullanımına ulaşmıştır. “Sözcük” 1969’tan önce TDK sözlüğünde yer almaz.

Yazı dilinde sözcükler, her iki yanına boşluk konularak ayrılır; bir sözcük bir kök ve ona eklenen bir ya da daha fazla ekten oluşabilir. Sözcükler hecelerden, heceler de harflerden meydana gelir; en az bir harf ve bir hece içerirler (örneğin “can”, “at”, “mal”, “o”). Bir araya geldiklerinde sözcük öbekleri, cümlecikler ve cümleler oluştururlar. Kelimelerin kökenlerini inceleyen bilim dalına etimoloji (kökenbilim) denir. Edebiyatçının Nurullah Ataç, eserlerinde “sözcük” yerine “tilcik” sözcüğünü tercih etmiştir.

Türkçede sözcükler sınıflandırıldığında genellikle isim, zamir, bağlaç, zarf, fiil, edat, sıfat ve ünlem gibi türler bulunur; bu türlerin çoğu isim kökenli olup, farklı görevlerle genişler. Jean Deny, Türkçe sözcük türlerini üç ana grup –ad, eylem ve ilgeç– olarak ayırır; bu yaklaşım, dilin anlatım yapısında “iş yapan” (ad) ve “işin gerçekleşişi” (eylem) arasındaki temel ilişkiyi vurgular. Diğer sözcük türleri bu iki ana unsuru tamamlar ve bir sözcüğün cümle içindeki işlevine göre sınıflandırılması daha pratik bir yöntem olarak kabul edilir.