Adıyaman, aynı adlı ilin merkezini oluşturan bir şehirdir. Şehrin kuzeyinde Çelikhan, doğusunda Kâhta, güneydoğusunda Samsat ve Atatürk Barajı, güneyinde Fırat Nehri, batısında ise Besni ve Tut ilçeleri bulunur. İlk dönemlerde yerleşim, şehir merkezindeki kale çevresinde yoğunlaşmış, 1954 yılı itibarıyla il merkezi ilan edilmesinin ardından sınırları genişlemiş ve nüfusu artmıştır.
Şehrin deniz seviyesinden yüksekliği 669 metredir ve merkez ilçenin yüzölçümü 1.814 km²’dir.
Tarih boyunca farklı medeniyetlerin hâkimiyetinde kalan Adıyaman, çeşitli isimlerle anılmıştır. Seyyah Ainsworth, şehrin Doğu coğrafyacılarınca “Cholmodara”, Romalılarca ise “Carbanum” olarak bilindiğini kaydetmiştir. Bizans döneminde “Pordoniom”, Süryaniler ise “Klevdiye” adını kullanmış; Müslümanların eline geçince “Hısnımansur” adı hâkim olmuştur.
Bu isim, “Mansur’un kalesi” anlamına gelir ve Emevi komutanı Mansur bin Cavane ya da Abbasi halifesi Ebu Cafer el‑Mansur ile ilişkilendirilir. Kürtçede “Semsûr” adı da muhtemelen bu eski ismin bozulmuş hâli olarak ortaya çıkar.
Günümüzde kullanılan “Adıyaman” adının kökeni kesin olarak bilinmemekle birlikte çeşitli teoriler vardır. Bazı araştırmacılar, eski Luviler’in dili Luvice’de “Ana Tanrıça Ülkesi” anlamına gelen “Adaumana” ya da “Ada‑uma‑(wa)na” kelimelerinden türediğini öne sürer. Halk arasında ise adın, Kommagene Krallığı döneminde putperest babalarına isyan eden yedi kardeşin “Yedi Yaman” diye anılmasıyla bozulduğu, ya da şehri fetheden bir komutan olan Yaman Bey’in adıyla ilişkilendirildiği, bir diğer rivayete göre ise “güzel vadi” anlamına gelen “Vadi‑i Leman” ifadesinin zaman içinde değiştiği anlatılır.
Osmanlı belgelerinde hâlâ “Hısnımansur” adı sıkça görülürken, 19. yüzyılda seyyahlar ve “Kâmûsü’l‑A’lâm” gibi eserlerde “Adıyaman” adı da kullanılmaya başlanmıştır. 1928 yılının sonunda alınan bir kararla şehrin resmi adı resmen “Adıyaman” olarak kaydedilmiştir.
Bölgenin yerleşim geçmişi çok eski zamanlara dayanır; Hitit, Hurri, Mitanni, Kummuh, Asur, Pers, Seleukos, Kommagene Krallığı, Roma ve Bizans gibi birçok medeniyet bu topraklarda hüküm sürmüştür. 7. yüzyıldan itibaren İslam akınları artmış ve 670 yılında bölge Emevi hâkimiyetine girmiştir. Emevi kumandanı Mansûr bin Ca’vene, günümüzde kaleyi oluşturacak yapıyı inşa ettirmiştir. 758 yılında Abbâsî egemenliğine geçen şehir, 926‑958 yılları arasında Hamdaniler dönemini yaşamış ve sonrasında yeniden Bizans kontrolüne geçmiştir.
