Albanya, ya da Kafkas Albanyası, günümüz Azerbaycan toprakları ile Dağıstan’ın güney kısmını kapsayan antik bir krallıktır. M.Ö. 3.–4. yüzyıllarda kurulan bu devlet, 705 yılında Arapların istilasıyla sona ermiştir. Başkenti ilk dönemlerde Kebele (eski kaynaklarda Kabalaka), daha sonra ise Berde şehri olmuştur. Resmi dili Albanca olarak bilinir; yerel halkın bu ülkeyi kendi dillerinde nasıl adlandırdığı ise tarih kitaplarına ulaşmamıştır.
Yunanlar bu bölgeyi “Αλβανεια”, Romalılar ise “Albānia” olarak adlandırmışlardır. Gürcü kaynaklarında Ağvank, Udi dilinde Alpan/Alupan, Farsça’da Arran ve Arapça’da Er‑Ran şeklinde geçer. Abbasgulu Ağa Bakıhanov, “Alan kabilesi bu toprakların sakinleriydi; Alban ve Alan sözcükleri birbirine benzer olduğu için birinin diğerinden türemiş olabileceğini, ‘Albanya’nın Roma dilinde beyazlık ve özgürlük anlamına geldiğini” ifade etmiştir.
Albanya’nın sınırları içinde 26 farklı lehçe ve şive konuşulurdu. Dil kökeni hâlâ tartışmalı olmakla birlikte, bazı tarihçiler bu dillerin Nah‑Dağıstan ve Lezgi gruplarına ait olduğunu; diğerleri ise Farsça ya da Lezgice kökenli olduğunu savunur. Azerbaycan araştırmacıları ise Alban alfabesinin eski Türk şivelerinden biri olabileceğini öne sürerek, bölgenin tarihsel olarak Türk etkisi altında olduğunu iddia eder.
3. yüzyılda Hristiyanlığı benimseyen Albanlar, 4. yüzyılda kendi alfabelerini geliştirmiş ve pek çok kilise, manastır inşa etmişlerdir. Ancak 7. yüzyıldan itibaren İslam’ın yayılması, 10. yüzyılda ise Orta Asya’dan gelen Türk, Kıpçak ve Moğol akınları krallığın çöküşüne yol açmıştır. Sonuçta, çoğu Alban İslamiyet’e geçerek Türk kültürüyle bütünleşmiştir.
