İran, resmi adıyla İran İslam Cumhuriyeti, Batı Asya’da konumlanan geniş bir ülkedir. Kuzeybatısında Türkiye, batısında Irak, kuzeyinde Azerbaycan, Ermenistan, Hazar Denizi ve Türkmenistan, doğusunda Afganistan, güneydoğusunda Pakistan, güneyinde ise Umman ve Basra Körfezleriyle komşudur. Yaklaşık 92 milyonluk nüfusu ve 1.648.195 km² yüzölçümüyle hem alan hem de kişi sayısı açısından dünyada 17. sırada yer alır; Asya’nın altıncı en büyük ülkesi ve dünyanın en dağlık topraklarından biridir.
Yönetimsel olarak beş bölgeye dağıtılmış 31 ilden oluşur; başkenti, en büyük şehri ve finans merkezi Tahran’dır.
İnsanların bu topraklarda yaşamaya başladığı dönem Alt Paleolitik Çağ’a kadar uzanır. MÖ 7. yüzyılda Medler, Siyaksares önderliğinde bölgeyi birleştirirken, MÖ 6. yüzyılda Büyük Kiros Ahameniş İmparatorluğu’nu kurarak İran’ın tarih sahnesindeki ilk büyük yükselişine imza attı.
Büyük İskender’in MÖ 4. yüzyılda imparatorluğu ele geçirmesinin ardından, MÖ 3. yüzyılda Part İmparatorluğu kuruldu; bu yapı MS 3. yüzyılda Sasani İmparatorluğu tarafından devralındı ve Sasani dönemi, İran tarihinin altın çağlarından biri olarak kabul edilir. MS 7. yüzyılda Müslümanların fetihleriyle İslamiyet ülkeye yayıldı; Sasani döneminde gelişen edebiyat, felsefe, matematik, tıp, astronomi ve sanat, İslam’ın Altın Çağı’nda yeniden can buldu. 11. yüzyılda Selçuklu Türkleri hâkimiyeti ele geçirdi, 14. yüzyılda ise Timur’un seferleri sonrasında Timurlu Rönesansı ile kültürel bir canlanma yaşandı.
16. yüzyılda Safevîler, On İki İmam Şiiliğini resmi mezhep olarak benimseyerek yeni bir birleşik devlet kurdu. 18. yüzyılda Afşar İmparatorluğu döneminde dünya güçleri arasında yerini aldı, ancak 1790’larda Kaçarlar iktidarı ele geçirince bu döneme son verildi. 20. yüzyılın başında Meşrutiyet Devrimi gerçekleşti; 1925’te Rıza Pehlevi, Kaçar hanedanının son temsilcisini tahtan indirerek Pehlevî Hanedanı’nı kurdu. 1953’te Muhammed Musaddık’ın petrol sektörünü kamulaştırma çabaları İngiliz‑Amerikan destekli bir darbe ile sona erdi. 1979’da gerçekleşen devrimle monarşi yıkıldı ve Ruhullah Humeyni önderliğinde İran İslam Cumhuriyeti ilan edildi. 1980’de Irak’ın işgali, sekiz yıl süren İran‑Irak Savaşı’nı başlattı; çatışma iki tarafın da üstünlük sağlayamamasıyla sonuçlandı. 2026’da ABD ve İsrail, rejim değişikliği hedefiyle geniş çaplı saldırılar düzenledi; İran’ın karşılık vermesiyle gerilim yeniden savaşa dönüştü.
Bugün İran, üniter bir İslam cumhuriyeti olarak başkanlık sistemine sahiptir ve en yüksek otorite ülkenin dinî liderindedir. Hükûmet yapısı otoriter olarak nitelendirilir; insan hakları ve sivil özgürlüklerin ihlali konusunda uluslararası alanda yoğun eleştiriler alır.
