Kuyruğun Yazılı Olmayan Kuralları

Karaköy iskelesinde turnikenin önünde bir kalabalık var. Kimse bir çizgi çizmemiş, görevli kimseyi dizmemiş. Yine de herkes kendinden önce kimin geldiğini biliyor. Biri yanlış yerden sızmaya kalksa, tek kelime edilmeden üç kişinin bakışı onu yerine oturtuyor.

Kuyruk dediğimiz şey tuhaf bir icat. Yazılı bir kuralı yok, cezası yok, hakemi yok. Ama bir şehrin nasıl bir yer olduğunu en iyi o gösteriyor. İstanbul'da da kuyruk tek bir şey değil; yerine göre kuralı değişen bir sürü küçük anlaşma.

Fırın kuyruğu: göz teması yeter

Sabah fırının önünde kimse sıraya girmez aslında. Herkes tezgâhın önüne yayılır. Ama fırıncı da, müşteriler de sırayı kafasında tutar. "Buyurun" dendiğinde kimin öne çıkacağı bellidir. Burada kural görünmezdir ama sağlamdır; çünkü herkes birbirini tanır. Mahalle fırınında sıra kaçırmak, ertesi gün aynı yüzlerle karşılaşmak demektir.

Kuyruğun asıl bekçisi de bu: görünürlük. Tanındığın yerde düzgün durursun. Tanınmadığın yerde durum değişiyor.

Bankamatik: bir adım geride durmak

Bankamatik kuyruğunun en ilginç kuralı mesafe. Sıradaki kişi, işlem yapanın arkasında belli bir boşluk bırakır. Kimse bunu öğretmedi ama herkes biliyor: şifre ekranına bakmıyormuş gibi durmak bir nezaket.

O boşluğu kapatan biri çıktığında ortam hemen geriliyor. Aslında kimsenin şifresini çalmıyor; sadece kuralı bilmiyor ya da umursamıyor. Ama bizim için ikisi aynı şey. Kuyrukta niyete değil, davranışa bakılıyor.

"Önümde biri vardı" cümlesi

Kuyruğun en zor anı, sıranın belirsizleştiği an. İki kişi aynı anda geldi, biri bir dakikalığına çıktı, biri arkadaşına yer tuttu. İşte orada şehir kendini gösteriyor.

Yer tutma meselesi mesela. Bir kişi dururken arkasına dört kişinin eklenmesi, kuyruğun en eski tartışması. Kimine göre bu dayanışma, kimine göre düpedüz hile. Bence ikisi de doğru; hangisi olduğunu arkadaki kişinin ne kadar beklediği belirliyor. Beş dakika bekleyen için masum bir iyilik, bir saattir ayakta olan için haksızlık.

Hastane önünde, resmî dairede, bilet gişesinde bu gerginlik daha da büyüyor. Çünkü orada kuyruk zamanın kendisi. Birinin öne geçmesi, senden yarım saat alması demek. İnsanlar orada fırındaki kadar hoşgörülü değil, olmaları da beklenmemeli.

Numaratör her şeyi çözmedi

Numara fişi alınan yerler bu tartışmayı bitirdi sanıyorduk. Kâğıt elinde, ekranda numaran yazıyor, kimse kimseyle kavga etmiyor. Gerçekten de gerginlik azaldı. Ama bir şey de kayboldu: kuyruğun sohbeti.

Eskiden sırada beklerken yanındakiyle iki laf ederdin. Ne kadar sürer, bugün niye kalabalık, memur öğle arasına mı çıktı. Şimdi herkes oturmuş, telefonuna bakıyor, ekrandaki sayıyı bekliyor. Adalet arttı, sohbet azaldı. Makineye itiraz edilmiyor ama makineyle de dertleşilmiyor.

Dolmuş durağı: sıra yok, kural var

Dolmuş durağı bu işin en ilginç örneği. Orada görünür bir sıra hiç yoktur. İnsanlar kaldırıma dağılmış bekler, araç yanaşınca kapı önünde küçük bir itiş kakış yaşanır. Dışarıdan bakan için tam bir kaos.

Ama içeriden bakınca durum farklı. Yaşlı biri varsa ona yol verilir. Elinde bebek arabası olan önce biner. Son boş koltuğa iki kişi aynı anda yöneldiyse genç olan geri çekilir. Bunların hiçbiri yazmıyor ama hepsi işliyor. Dolmuş durağının kuralı "önce gelen" değil, "önce ihtiyacı olan". Kimin daha çok beklediğine değil, kimin daha az dayanabileceğine bakılıyor.

Bu iki anlayış arasındaki gerginlik aslında şehrin bütün kuyruklarında var. Bir yanda saate dayalı bir adalet, öbür yanda insana dayalı bir merhamet. İstanbul ikisini de aynı anda uygulamaya çalışıyor ve çoğu zaman şaşırtıcı biçimde beceriyor.

Kuyruk bir güven testi

Bütün bu küçük kuralların ortak bir noktası var: hepsi karşındakinin de kurala uyacağına güvenmekle çalışıyor. Ben sırama sadık kalırım, çünkü arkamdakinin de kendi sırasına sadık kalacağını düşünürüm. Bu güven bir kez sarsılınca kuyruk dağılır, herkes öne atılır, en güçlü olan kazanır.

Bu yüzden birinin sıra kaçırmasına bu kadar kızıyoruz. Kaybettiğimiz iki dakika değil. Kızdığımız şey, ortak anlaşmanın bozulması. Kuyruğa uymayan kişi bize aslında şunu söylüyor: "Sizin kurallarınız benim için geçerli değil."

İstanbul gibi kalabalık bir şehirde bu küçük anlaşmalar sandığımızdan daha önemli. Birbirimizi tanımadığımız, bir daha görmeyeceğimiz insanlarla her gün onlarca kez sıraya giriyoruz. Ve çoğu zaman, kimse bir şey demeden, düzgünce ilerliyoruz.

Vapur iskeleye yanaşıyor. Turnike açılıyor, kalabalık aynı sırayla akıyor. Kimse kimseyi itmiyor. Şehirde her şey bu kadar düzgün yürümüyor belki, ama bu küçük sahne de bir şey söylüyor.