Şövale başında kendini resmeden ilk ressam: Catharina van Hemessen Anvers'te sahnede
1548'de 20 yaşındayken şövale başında kendini resmeden ve eserini imzalayan Flaman ressam Catharina van Hemessen, Anvers'teki ilk retrospektifle yeniden gün yüzüne çıkıyor.
Otuz iki santime yirmi beş santimlik meşe bir pano. Üzerinde siyah elbiseli, kolları kırmızı kadifeli, saçlarını sade bir başlıkla örtmüş genç bir kadın oturuyor. Sağ elinde fırça var; palet, el dayanağı ve şövale de resmin içinde. Önündeki panoda henüz yalnız kendi başının taslağı duruyor. Gözü ise izleyicide değil, biraz ötede; sanki aynadaki yüzüne bakıp onu tahtaya geçiriyor. Sol üst köşedeki Latince yazı işi kimin yaptığını açıkça söylüyor: "EGO CATERINA DE HEMESSEN ME PINXI 1548 ETATIS SVAE 20", yani "Ben, Caterina de Hemessen, kendimi resmettim, 1548, yaşı 20."
Bu küçük resim, Basel Sanat Müzesi'nin (Kunstmuseum Basel) koleksiyonunda. Müzenin kendi kataloğu onu bir kadın ressamın bilinen en eski otoportresi olarak tanımlıyor. Bundan da öte, yaygın kabule göre bu, cinsiyeti fark etmeksizin bir ressamın kendini şövale başında, işin ortasında resmettiği bilinen ilk tablo. Kunstmuseum Basel küratörü Ariane Mensger, The Art Newspaper'a yaptığı açıklamada eseri hem kadın ressamların kendilerini nasıl gördükleri hem de resim yapma pratiğinin kendisi açısından önemli bir sanat tarihi belgesi diye nitelemişti.
Peki 1548'de Anvers'te fırçasını eline alıp "kendimi resmettim" diye imza atan bu kadın kimdi, neden yaklaşık beş yüz yıl boyunca adı bu kadar az anıldı? Belçika'da yeni açılan bir sergi, bu soruya bugüne kadarki en kapsamlı cevabı vermeye çalışıyor.
Anvers'te ilk retrospektif, ardından Londra
Vesile, Anvers'teki Snijders&Rockoxhuis Müzesi. Müze, 15 Ekim 2026'dan 31 Ocak 2027'ye kadar sürecek "Van Hemessen & Father" (Van Hemessen ve Babası) adlı sergiyle, 16. yüzyılda yaşamış Van Hemessen ailesine ayrılmış ilk retrospektifi açtı. Smithsonian dergisinin 21 Ekim'deki yazısına göre Basel'deki otoportre de bu sergide izleyiciyle buluşuyor.
Müzenin basın dosyasında verilen rakamlar sergiyi özetliyor:
- Baba Jan ve kızı Catharina van Hemessen'e ait 16. yüzyıldan 33 eser.
- 24 uluslararası koleksiyondan ödünç; aralarında Basel, Berlin, Köln, Linz, Londra ve Prag'daki müzeler ile adını vermek istemeyen özel koleksiyonlar var.
- Panoya yapılmış yağlıboya resimler kırılgan olduğu için nadiren ödünç veriliyor; bazı eserler ilk kez halka gösteriliyor.
Sergi, Londra'daki National Gallery ve İngiltere'nin kuzeyindeki Bowes Museum ile ortaklaşa hazırlandı. Anvers durağı kapandıktan sonra, yalnız Catharina'ya odaklanan bir seçki Londra'ya geçecek: National Gallery'de "Catharina van Hemessen: Signature Works" (İmzalı Eserler) adıyla 4 Mart-30 Mayıs 2027 arasında, Oda 1'de ücretsiz gösterilecek. National Gallery bunu ressama ayrılmış Birleşik Krallık'taki ilk sergi olarak duyuruyor.
Babanın atölyesinde büyüyen bir ressam
Catharina 1528'de Anvers'te doğdu. Babası Jan Sanders van Hemessen (yaklaşık 1500-1557), Snijders&Rockoxhuis'in tanımıyla Quinten Massijs ile Yaşlı Pieter Bruegel arasındaki kuşakta Anvers sanatının önde gelen isimlerinden biriydi. Bugün adı o iki ustanın gölgesinde kalsa da yaşadığı dönemde tanınıyor ve beğeniliyordu. Atölyesi, bugünkü müzeye birkaç adım uzaklıktaydı.
Bu bağlam önemli: National Gallery küratörü Christine Seidel'in de vurguladığı gibi, dönemin kadın ressamları çoğunlukla babalarının ya da kocalarının atölyelerinde, çoğu zaman adsız çalışıyordu. Catharina boyaların ve fırçaların arasında büyüdü; mesleği babasının yanında öğrendiği kabul ediliyor. Anvers'in kendisi de bir avantajdı: Seidel, kenti 16. yüzyılda kuzey Avrupa'nın en verimli sanat üretim merkezi olarak tanımlıyor ve Catharina'nın erken dönem kadın ressamlar arasındaki yerini bu başlangıca bağlıyor.
Otoportreyle aynı yıl, 1548'de, Catharina virginal (klavsen ailesinden küçük, masa üstü bir telli çalgı) çalan genç bir kadını da resmetti. Köln'deki Wallraf-Richartz Müzesi'nde bulunan bu tablonun kız kardeşi Christina'yı gösterdiği düşünülüyor; Anvers sergisi de eseri "Christina van Hemessen virginal başında" adıyla sunuyor. İki resim yan yana konduğunda ilginç bir tablo çıkıyor: Bir kız kardeş resim, öbürü müzik yapıyor; ikisi de eğitimli, becerili kadınlar olarak gösteriliyor.
İmza: bir gurur ifadesi
National Gallery'ye göre Catharina van Hemessen, eserlerini imzaladığı bilinen tek 16. yüzyıl Flaman kadın ressam. Onun eserlerini bugün güvenle tanımlayabilmemizi sağlayan da bu imzalar. Londra'daki National Gallery koleksiyonundaki 1551 tarihli bir kadın portresinin üzerinde "Catharina de Hemessen [bunu] resmediyordu, 1551" anlamına gelen bir yazı var. Seidel, galerinin sitesinde yayımlanan söyleşide bu tür imzaların sanatçının işiyle gurur duyduğunun işareti olarak okunabileceğini söylüyor.
Eser sayısı ise kaynağa göre değişiyor. The New York Times'ın aktardığına göre Catharina'ya kesin olarak verilen 19 resmin 14'ü imzalı. National Gallery'nin basın bülteni, dünyadaki kamu koleksiyonlarında yalnızca sekiz imzalı portresi ile birkaç dini resminin bulunduğunu belirtiyor. Eserlerinin çoğu, koyu arka plan önünde, yakın çerçevelenmiş küçük boyutlu portreler.
Seidel'e göre hikâyenin belki de en önemli yanı, bugün hâlâ anlatılabiliyor olması: "Bu, dönemin babalarının ya da kocalarının atölyelerinde anonimlik örtüsü altında çalışan pek çok başka kadın ressam için geçerli değil." Seidel, Catharina'yı 16. yüzyılda günümüze ulaşmış ve tanımlanabilir bir eser bütünü olan bir kadın ressamın şaşırtıcı derecede nadir bir örneği diye niteliyor.
Vasari'nin de andığı bir isim
Catharina kendi döneminde tanınmayan biri değildi. Anvers'te yaşayan Floransalı tüccar Lodovico Guicciardini, 1567'de yayımlanan Aşağı Ülkeler tasvirinde onu adıyla anıyor. Rönesans sanatçılarının biyografilerini derleyen Giorgio Vasari de onu kitabının 1568'deki ikinci baskısına aldı. National Gallery'nin aktarımına göre bu iki yazar, 16. yüzyıl Anvers'inde çalışan yalnızca dört kadın sanatçıdan biri olarak ona yer veriyor.
Buna rağmen sonraki yüzyıllarda adı silikleşti. Anvers Kraliyet Güzel Sanatlar Müzesi'nin (KMSKA) koleksiyon ve araştırma sorumlusu Karolien De Clippel, The New York Times'a "Sanat üzerine yazılanlardan neredeyse silinmişti" dedi.
Yeni araştırma: atölyede sanılandan büyük bir pay
Sergi, akademik bir kurulun desteğiyle yürütülen arşiv, teknik ve sanat tarihi araştırmalarına dayanıyor. Müzenin açıklamasına göre Catharina'nın eser listesi geleneksel olarak az sayıdaki imzalı resimle sınırlı tutuldu; yeni bulgular ise onun babasının atölyesine katkısının sanılandan daha büyük olduğunu düşündürüyor.
- Arka plandaki figürler: Teknik incelemeler ve üslup karşılaştırmaları, Catharina'nın babasının büyük kompozisyonlarında, özellikle arka plandaki ikincil figürlerin işlenmesinde çalışmış olabileceği hipotezini destekliyor. Nancy Güzel Sanatlar Müzesi'ndeki 1556 tarihli "Tüccarları Tapınaktan Kovan İsa" sergide bu yüzden "Jan van Hemessen ve Catharina van Hemessen (?)" diye, soru işaretiyle etiketlenmiş.
- Boyanın altında gizli bir kadın: Catharina'nın yaklaşık 1555 tarihli "Mısır'a Kaçış Sırasında Mola" resmi MA-XRF ile incelendi. Bu yöntem, X ışınlarıyla tablonun yüzeyini nokta nokta tarayıp kurşun, demir gibi elementlerin haritasını çıkarıyor; böylece alt katmanlardaki boyalar görünür hale geliyor. Tarama, çıplak gözle görülmeyen, diz çökmüş bir kadın figürü ortaya çıkardı. Müze bunu, sanatçının İspanya'ya gitmeden kısa süre önceki yaratım sürecine nadir bir bakış olarak değerlendiriyor.
Bu bulguların sınırını da not etmek gerek: Atölye katkısı imzayla değil üslup ve teknik benzerliklerle öne sürülüyor. Soru işaretli atıflar, tartışmanın sürdüğünü gösteriyor.
Saray hanımı mıydı?
Catharina 1554'te müzisyen Christiaen de Morien ile evlendi (adı kaynaklarda Kerstiaen de Morijn olarak da geçiyor). 1556'ya gelindiğinde çift İspanya'daydı. De Morien orada, Habsburg yönetimindeki Hollanda'nın eski naibesi Macaristanlı Maria'nın sarayında orgcu olarak çalışıyordu.
Uzun süre Catharina'nın da Maria'nın sarayında nedime olarak görev yaptığı düşünüldü; National Gallery'nin Mart 2026'daki yazısında da bu bilgi yer alıyor. Sanat tarihçisi Jennifer Courts, 2021 tarihli bir makalesinde otoportrelerin sanatçının yeteneğini ve kültürel eğitimini öne çıkardığını, bunların bir nedimelik arayan biri için de önemli ve pazarlanabilir beceriler olduğunu yazmıştı. Ancak sergi küratörü Maarten Bassens bu varsayımı sorguluyor. Bassens, Smithsonian'a yaptığı açıklamada şunu söyledi: "Maria'nın son vasiyeti ve terekesinin tasfiyesine dair kayıtlar, Catharina'ya değil yalnızca kocasına maaş bağlandığını gösteriyor."
İspanya döneminden günümüze ulaşmış tek bir Catharina resmi yok. Müze, Anvers'teki sanat çevresinden kopmanın büyük olasılıkla ressamlık kariyerinin de sonu olduğunu düşünüyor. De Clippel'in araştırmalarına göre çift, Maria'nın 1558'deki ölümünden sonra Anvers'e döndü, 1561'de de Hieronymus Bosch'un memleketi 's-Hertogenbosch'a taşındı. Catharina'nın ölüm tarihi bilinmiyor; Guicciardini 1567'de onun hâlâ hayatta olduğunu yazıyordu.
Şövale başındaki öbür kadın
Catharina'nın otoportresi bir kerelik bir deneme de değildi. Basel'deki müzenin kataloğuna göre aynı yıl tarihli, neredeyse birebir iki versiyon daha var: biri St. Petersburg'daki Ermitaj Müzesi'nde, öbürü Cape Town'daki Michaelis Koleksiyonu'nda. Yani imge tek seferlik değildi; tekrarların kim için ve neden yapıldığı ise bilinmiyor.
Fikir çok geçmeden İtalya'da da karşılık buldu. Cremonalı ressam Sofonisba Anguissola, 1556'da kendini şövale başında, bir dini tablo üzerinde çalışırken resmetti. Smithsonian, Catharina'nın bu ilk adımının ileride Artemisia Gentileschi, Vincent van Gogh ve David Hockney gibi sanatçıların da başvuracağı "işbaşındaki sanatçı" imgesine zemin hazırladığını yazıyor.
Sırada ne var?
Anvers sergisinin bulguları, Lannoo Yayınevi'nin Hollandaca ve İngilizce yayımladığı katalogda toplandı. Asıl açık soru, Catharina'nın elinin babasının resimlerinde ne kadar gezdiği: Arka plandaki hangi yüzler onun, hangileri atölyedeki diğer yardımcıların? Bunun cevabı yeni teknik incelemelerden gelecek. Londra'daki sergi ise ilgiyi yeniden yalnızca onun imzalı portrelerine çevirecek. Beş yüz yıl önce panoya "kendimi resmettim" yazan bir kadının, bu kez sanat tarihi kitaplarına kendi adıyla ne kadar yerleşeceği önümüzdeki aylarda görülecek.
Fotoğraf: Catarina van Hemessen, Public domain, Wikimedia Commons
