Dev nilüferde tür sayısı üçten beşe çıktı: biri Instagram karesinden

Asıl haber tek bir isim değil. Çalışmanın özetine göre ekip, Güney Amerika'nın ırmak havzaları üzerine Victoria kayıtlarını işleyip biçim karşılaştırması yapınca iki ayrı türün tanınması gerektiği sonucuna vardı: Kolombiya'daki yeni bitki ve Brezilya'nın Pantanal sulak alanındaki, 1907'de İsveçli botanikçi Gustaf Malme'nin Victoria cruziana'nın bir formu olarak adlandırdığı bitki. İkincisi artık Victoria mattogrossensis adıyla ayrı bir tür sayılıyor. Böylece cinste kabul edilen tür sayısı üçten beşe çıkmış oldu.

Uydudan görülebilen bir bitki

Magdalena fotoğraftaki tuhaflığı fark ettikten sonra sahaya gitmeden önce masa başından baktı: uydu kayıtlarında Inírida Irmağı'nı ve çevresindeki gölleri taradı. Dev nilüfer yaprağı iki metreye varabildiği için su yüzeyindeki yuvarlak lekeler yeterince ayrıntılı uydu karelerinde seçilebiliyor. Pedraza-Peñaloza'nın yürüttüğü coğrafi bilgi analizi sonradan üçüncü bir gölü daha ortaya çıkardı.

Christenhusz, Kew'in açıklamasını aktaran Discover Wildlife dergisine bulguyu şöyle özetledi: "Bu yeni dev nilüfer uzaydan bile görülebiliyor; bu da gezegenimizdeki yaşam hakkında daha ne kadar az şey bildiğimizin çarpıcı bir hatırlatması." Aynı açıklamada Christenhusz, "Sürekli yeni türler bulunuyor ama çok azı bunun kadar büyük, göz alıcı ve simge değerinde" diyor.

Uçağa on saat kala bulunan çiçek

Uydu karesi bir türü tanımlamaya yetmiyor. Arazi gezisinin hazırlığı yaklaşık iki yıl sürdü; ekip bölgeye gidip beş gün boyunca gölleri dolaştı. Gizmodo'nun aktardığına göre ilk bulunan iki bitki çiçeksizdi ve tür tarifi için yetersizdi. Discover Wildlife'ın anlatımıyla ekip, dönüş uçağına on saat kala gecenin birinde tekrar suya çıktı ve iki gölde toplam yedi bitki buldu; bunlardan biri çiçekliydi. Teknede yol gösteren Melo'nun yardımıyla ulaşılan bu çiçekli bitki kurutulup herbaryum örneği haline getirildi ve Bogotá'daki botanik bahçesinin JBB herbaryumuna kaldırıldı.

Magdalena, Kew'in duyurusunda süreci şöyle tarif ediyor: "Bu, yerli halkların bilgisiyle bahçıvanlık bilgisinin, sosyal medyanın ve teknolojinin yardımıyla bir araya gelip gerçekten sıra dışı bir botanik sonucu ortaya çıkardığı olağanüstü hikâyelerden biri." Bernal-Rodriguez ise aynı metinde, "Bugün bile birinin sıradan ve olağan gördüğü şeyin bir başkası için gizli bir hazine olabildiğini görmek çok güzel" diyor.

Bir bitki ne zaman "yeni tür" sayılır

Bitki sınıflandırmasında bir ad, ancak belirli kurallar yerine getirilince geçerli olur. Tarifin yayımlanması tek başına yetmez; araştırmacıların bitkinin ayırt edici özelliklerini yazması, o adı taşıyacak tek bir kurutulmuş örneği (tip örneği) belirlemesi ve bu örneğin herkesin başvurabileceği bir herbaryumda saklanması gerekir. Yüz yıl sonra biri "acaba gerçekten aynı bitki mi" diye sorduğunda bakacağı nesne budur.

Nilüferlerde çiçeğin bu kadar önemli olmasının nedeni de bu: yaprak büyüklüğü su derinliğine, ışığa ve besine göre değişebiliyor, ayrımın güvenilir kısmı çiçeğin ve meyvenin yapısında saklı. Ekibin son gece çiçekli bitki peşinde koşması bir inatçılık değil, tarifin zorunlu parçasıydı. Phytotaxa makalesi ayrıca beş türü birbirinden ayıran bir teşhis anahtarı ve geçmişte kullanılmış adların dökümünü de veriyor; yani yalnız yeni bir isim eklemiyor, eski isim karmaşasını da düzenliyor.

Bulgunun sınırı: bu kez DNA yok

Burada dürüst olmak gerekiyor. Makalenin özetine göre karar, dış görünüş karşılaştırmasına ve bitkinin hangi ırmak havzasında yaşadığına dayanıyor; genetik bir inceleme anlatılmıyor. Oysa cinsin bir önceki yeni türü Victoria boliviana 2022'de Frontiers in Plant Science dergisinde tanıtılırken Kew'den Natalia Przelomska ve Oscar A. Pérez-Escobar'ın yaptığı DNA analizi de tabloya eklenmişti. Victoria colombiana'nın ayrı bir tür olduğu şimdilik görünüşüne ve yalıtılmış coğrafyasına dayanıyor; genetik doğrulama sonraki çalışmalara kalmış görünüyor.

Sayıda da küçük bir çatlak var: Kew'in basın duyurusunu aktaran haberler cinsi "dört tür" diye sayıyor ve yalnız Kolombiya bitkisini anıyor. Phytotaxa özeti ise "hâlen kabul edilen beş tür" diyor, çünkü Pantanal bitkisini de tür rütbesine çıkarıyor. Yeni adların botanik çevresinde yerleşmesi genelde yıllar alır.

Victoria'nın 19. yüzyıldaki şöhreti

Bu cinsin adı başından beri gösterişliydi. Bitkiyi 1832'de Eduard Friedrich Poeppig Euryale amazonica adıyla tarif etti; 1837 Ekim'inde John Lindley, yeni tahta çıkmış Kraliçe Victoria onuruna ayrı bir cins kurdu ve bitkiye Victoria regia dedi. Avrupa bahçeciliği bundan sonra bir yarışa girdi: tohumu kim çimlendirecek, ilk çiçeği kim açtıracak.

Kazanan, Devonshire Dükü'nün başbahçıvanı Joseph Paxton oldu. Paxton bitkinin sıcak, bataklık ortamını serada taklit etti ve Kasım 1849'da Chatsworth'te ilk çiçeği açtırdı. Yaygın anlatıya göre yaprağın altındaki kaburga düzeni, Paxton'ın birkaç yıl sonra tasarladığı Crystal Palace'ın iskeletine ilham verdi. Yaprağın taşıma gücü dönemin gösteri malzemesiydi: Belçika'nın Gent kentindeki bir yaprağın 226 kiloya kadar yük taşıdığı kaydedilmiş; oysa yaprağın kendisi içindeki hava boşlukları sayesinde altı kilo ağırlığında.

Cinsin boy rekoru ise 2022'de tanıtılan Bolivya türünde. Guinness Dünya Rekorları, Santa Cruz de la Sierra yakınındaki La Rinconada parkında 3 Şubat 2012'de ölçülen bir Victoria boliviana yaprağını 3,2 metre çapıyla "en büyük nilüfer yaprağı" ve aynı zamanda bilinen "en büyük bölünmemiş yaprak" olarak tescilledi; yaprağın alanı yaklaşık 7,55 metrekare.

Neden ayrı türler: ırmaklar, tohum ve zaman

Makalenin belki de en ilginç kısmı şu soruya verdiği cevap: bu kadar iri ve göz önündeki bir bitki nasıl olup da birbirinden habersiz beş hatta kalabildi? Araştırmacılara göre Victoria tohumlarını taşıdığı bilinen bir hayvan yok ve tohumlar kurumaya karşı dayanıksız. Geriye tek yol kalıyor: ırmaklar ve onların taşan suları. Havzalar Pliyosen'den beri birbirinden ayrı; ırmak yatakları zaman içinde yer değiştirmiş. Ekip, bu yalıtılmışlığın cinsi parçalara ayırmış olabileceğini söylüyor. Makalenin anahtar kelimeleri arasında, Amazon ile Orinoco sularını ayıran kara sırtı Vaupés Kemeri de geçiyor.

Aşağıdaki tablonun adlandırma bilgileri Uluslararası Bitki Adları Dizini'nden (IPNI), yayılış bilgileri Phytotaxa özeti ve Kew kaynaklarından derlendi.

Tanımlandı ama sayısı 30-50

Yeni türün durumu rahatlatıcı değil. Araştırmacılar doğada 30 ila 50 arası birey bulunduğunu tahmin ediyor ve türü IUCN Kırmızı Liste ölçütlerine göre "kritik tehlikede" kategorisine aday gösteriyor. Phys.org'un aktardığı plana göre ekip, yerli toplulukların ulaşabildiği bir gölde doğal koşullarda yeni bir topluluk oluşturmayı, tohum toplayıp Bogotá'daki botanik bahçesinde ve muhtemelen Kew'de yetiştirmeyi hedefliyor.

Sırada ne var? Üç soru açık duruyor. Birincisi, Pedraza-Peñaloza'nın işaret ettiği üçüncü gölde kaç bitki olduğu; araştırmacılar kurak mevsim karelerinde daha fazla bireyin görünebileceğini söylüyor. İkincisi, genetik incelemenin hem yeni türü hem Pantanal bitkisini doğrulayıp doğrulamayacağı. Üçüncüsü ise daha rahatsız edici: iki metrelik yaprakları olan bir bitki yıllarca uydu karelerinde ve bir gezi fotoğrafında gözden kaçabildiyse, aynı havzalarda gözden kaçan küçük bitkilerin sayısı kim bilir ne kadardır.

Fotoğraf: Vinayaraj, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons