Turner'ın parmak izleri 190 yıldır yerinde: hiç astarlanmamış bir tuval

İlginç olan parmak izinin varlığı değil; 190 yıl sonra hâlâ orada olması. 19. yüzyıl tuvallerinin neredeyse tamamı bir noktada astarlama gördü: yırtılmaya ve sarkmaya karşı, özgün bezin arkasına yapıştırıcıyla ikinci bir bez yapıştırılır. Çoğu da yüzeyine baştan sona cila çekildi. Her iki işlem de yüzeyin en kırılgan bilgisini — parmak izini, palet bıçağı sıyrığını, boyaya takılı kalmış tek bir fırça kılını — siler. Bu tuval ikisini de görmemiş.

Tablonun künyesi

Aşağıdaki veriler Sotheby's'in 2014 ve 2026 satış bilgilerinden ve tablonun İngilizce Wikipedia kaydından derlendi.

Tablo eylül sonunda üç gün boyunca Roma'daki Palazzo Rondinini'de, yani resmettiği şehirde ilk kez halka gösterildi. The Art Newspaper'ın aktardığına göre buradan sonra Sotheby's'in Londra, Hong Kong ve New York salonlarını dolaşacak ve 9 Aralık'taki Londra satışına girecek. Tahmini değeri 50 milyon sterlin dolayında; aynı tablo 2014'te 30,3 milyon sterline satılarak o günün Turner rekorunu kırmıştı. Şu an özel bir koleksiyonda, yani ne bir müzenin ne de bir kamu kurumunun envanterinde.

Parmağı fırçanın yerine kullanmak

Turner'ın boyayı parmağıyla gezdirmesi tek bir tablonun tuhaflığı değil, çalışma alışkanlığı. Tate'in çevrim içi Turner kataloğundaki teknik notlarda bu açıkça yazılı. Tate'in kıdemli konservasyon bilimcisi Joyce Townsend, bir Turner manzarasına dair Mart 2011 tarihli notunda şöyle diyor: "Turner'ın parmak izleri suyun boyasında rahatlıkla görülebiliyor. Hem yağlı boyada hem suluboyada boyayı, fırçayı kullandığı kadar sık biçimde parmaklarıyla da gezdirirdi."

Aynı katalogda, Helen Evans'ın hazırlayıp Townsend'in 2011'de gözden geçirdiği başka bir kayıtta bir kâğıdın iki yüzünde kahverengi yağlı boyadan birkaç parmak izi ve izlerin çevresinde yağ lekesi bulunduğu belirtiliyor. Yani iz bazen yapıtın içinde bir fırça darbesi kadar işlevli, bazen de sadece atölyenin dağınıklığı.

Turner'ın yüzeyle uğraşma biçimi bununla da sınırlı değil: boyayı ıslakken kazır, siler, emdirir; kuruduktan sonra çizerek açar. Sotheby's Londra'nın İngiliz resmi kıdemli uzmanı Julian Gascoigne, Associated Press'e tablonun yapım biçimini anlatırken ardı ardına bindirilmiş yarı saydam ışık katmanlarından ve sırlardan, canlı fırça darbelerinin kalın boya hamurundan ve palet bıçağı sıyrıklarından söz etti. Bu teknik, Turner'ı 19. yüzyıl ortasında alışılmış manzara resminin dışına çıkaran şeydi; sonraki kuşakların onu Monet'yle ve çok sonra Rothko'yla aynı cümlede anmasının nedeni de bu yüzey.

Astarlama neden bu kadar belirleyici

Tuval resmi zamanla gevşer, bez gerilimini yitirir, boya katmanı çatlar. Bilinen çözüm astarlamadır: arkaya ikinci bir bez, çoğu zaman ısıyla eriyen ya da sulu bir yapıştırıcıyla tutturulur. Tate'in konservasyon bölümünden Stephen Hackney'in Tate Papers'ta yayımlanan tuval resimleri incelemesinde bu işlemin bedeli açıkça anlatılır: kalın boya hamuru bastırılıp yayılır, bezin dokusu boyanın içine işler ve sanatçının fırça izine dair kanıt kalıcı olarak kaybolur. Eski bir astar sökülebilir; ama yayılmış hamuru ya da boyaya geçmiş bez dokusunu geri getirmek mümkün değil.

Bu tuvalde ise özgün bez hiç ikizlenmemiş. Sotheby's'in 2014 kataloğu şaseyi de ayrıca not ediyor: alışılmadık bir keresteden, muhtemelen kestaneden yapılmış, çubukları planyayla değil keserle düzeltilmiş — yani büyük olasılıkla Roma'da imal edilmiş. Üstelik tabloya ne Turner'ın elinden ne sonraki bir elden baştan sona cila çekilmiş; ressam yalnız istediği yerleri cilalamış, bu yüzden yüzeyde parlak ve mat alanlar yan yana duruyor. Satış evi bunu "astarsız kalmış iki geç dönem Turner'ından biri" diye tanımlıyor. Bu sayı Sotheby's'in kendi iddiası; bağımsız bir envanter sayımına dayandığı belirtilmiyor.

Burada hoş bir çelişki var: tablonun bu kadar el değmemiş kalmasının nedeni, hemen hiç el değiştirmemesi. Munro of Novar'ın sipariş ettiği eser 1878'e kadar ailede kaldı, sonra Rosebery koleksiyonuna geçti ve orada bir yüzyılı aşkın süre durdu. Müze duvarına çıkmadığı, sergi sergi dolaşmadığı, "yenilenmediği" için bugün bir yüzey arşivi.

1836'da "çocukça bulaştırılmış" denen yüzey

Bugün değerli bulunan şey, sergilendiği yıl tam tersi nedenle yerden yere vuruldu. Sotheby's kataloğunun aktardığına göre rahip ve yazar John Eagles tabloyu "beyaz, gomagut ve çiğ siyena renginin çocukça bir ustalıkla birbirine bulaştırıldığı, son derece tatsız bir karışım" diye niteledi. Aynı sergide Morning Post'un 3 Mayıs 1836 tarihli yazısı ise tam ters yönden bakıp eseri "Bay Turner'ın hayal gücünü kamaştırıp bütün eleştiriyi şaşkına çeviren o şaşırtıcı tablolardan biri" saydı; başka bir yorumcu "hava ve güneş ışığıyla dolu görkemli bir tablo" dedi.

Eagles'ın 1836 sonbaharında Blackwood's Magazine'de yazdığı Turner eleştirisinin bir yan etkisi oldu: o sırada henüz on yedi yaşında olan John Ruskin öfkelenip bir yanıt kaleme aldı. Lancaster Üniversitesi'nin Ruskin arşivindeki notlara göre metni yayımlamak yerine önce Turner'a gönderdiler, ressam yayımlanmaması yönünde görüş verdi ve yazı basılmadı. Ruskin yıllar sonra Turner'a yönelen bu eleştiriyi, beş ciltlik Modern Painters'ı yazma kararının başlangıcı olarak andı. Yani 19. yüzyılın en etkili sanat eleştirisi dizisinin kıvılcımı, "çocukça bulaştırılmış" denen bu türden yüzeylerin savunulma ihtiyacıydı.

Parmak izi kimlik kanıtı sayılır mı

Akla ilk gelen soru şu: parmak izi bir eserin kime ait olduğunu kanıtlar mı? Bu fikrin geçmişi de tuhaf biçimde Turner'a bağlanıyor. Peter Paul Biro'nun Wikipedia kaydına ve kendi 2006 tarihli yazısına göre, 1985'te kardeşiyle aldığı kirli bir manzarayı temizlerken yüzeyde parmak izleri fark etti, bunları Turner'a ait kabul edilen yapıtlardaki izlerle karşılaştırdı ve Tate Britain'deki Turner Bequest koleksiyonunda ressamın parmak izlerini kataloglamaya girişti. "Adli eser doğrulama" diye anılan yaklaşım bu vakayla başladı.

Ama hikâye orada durmuyor. Biro'nun sonraki yıllarda bir Jackson Pollock ve Leonardo'ya atfedilen La Bella Principessa için öne sürdüğü parmak izi eşleşmeleri sanat tarihçilerinin çoğunluğu tarafından kabul edilmedi; parmak izi uzmanları yöntemini sorguladı. David Grann'ın The New Yorker'da 5 Temmuz 2010'da yayımlanan "The Mark of a Masterpiece" yazısı, Pollock izinin atölyedeki bir boya kutusundan alınıp tabloya aktarılmış olabileceğini tartıştı.

Yöntemin yapısal sınırları da var ve bunlar bu Turner tablosu için de geçerli:

• Referans yok. 19. yüzyıl ressamlarının resmî, denetlenmiş parmak izi kaydı yok. Turner'ın izi olarak bilinen şey, yine Turner'a atfedilen tablolardan toplanmış izler; ölçüt böylece kendi içine kapanıyor.
• İz kısmi ve bozuk. Yarı kurumuş yağlı boyaya basılan parmak, çizgileri yayar ve kopartır; adli kıyas için gereken nokta sayısına çoğu zaman ulaşılamaz.
• Tabloya yalnız ressam dokunmaz. Atölye yardımcısı, çerçeveci, nakliyeci, satıcı, restoratör — hepsi yüzeye temas eder. İz kuru boyanın üstündeyse ressamdan çok sonraki birine ait olabilir.
• Kanıtın gücü sınırlı. Yüzeydeki iz, "bu yapıtla bir el doğrudan uğraşmış" demektir; "o el şu kişinindir" demek için tek başına yetmez.

Bu yüzden eser doğrulaması bugün üç ayağın birleşimiyle yürüyor: uzman gözü, mülkiyet zinciri belgeleri ve malzeme analizi. Rome, from Mount Aventine'de parmak izinin değeri bir imza olmasında değil — sipariş kaydından 1836 sergisine, 1878'deki el değiştirmeden bugüne kadar zinciri zaten belgeli. Değeri, ressamın elinin tuvale ne hızla ve nasıl değdiğini gösteren maddi bir tanık olmasında.

Açık soru

Tablonun yüzeyi bugüne, kamuya ait bir kurumda değil, kapalı koleksiyonlarda ve işlem görmeden kaldığı için ulaştı. 9 Aralık'taki satıştan sonra nereye gideceği belli değil; Gascoigne'ın The Art Newspaper'a söylediğine göre kurumsal ilgi de olası. Eğer bir müzeye girerse, bugüne dek yalnız satış evinin durum raporlarından bildiğimiz bu yüzey ilk kez ayrıntılı, yayımlanan bir teknik incelemeye konu olabilir — Tate'in kendi Turner koleksiyonu için onlarca yıldır yaptığı türden. Özel bir duvara dönerse, parmak izi orada kalmaya devam eder; kaç kişinin göreceği ise başka bir konu.

Fotoğraf: J. M. W. Turner, Public domain, Wikimedia Commons