Taunus ormanında birkaç santim derinde: Mars'a adanmış Roma tapınağı

Buluntunun değeri yalnızca tanrı adından gelmiyor. Kapersburg'un kalesi yüz yılı aşkın süredir biliniyor ve kazılıyordu; asıl el değmemiş olan, askerlerin yanında yaşayan sivillerin mahallesiydi. hessenARCHÄOLOGIE ile Frankfurt Goethe Üniversitesi'nin Roma eyaletleri arkeolojisi semineri 2024'te tam bu alana yöneldi ve 2026 üçüncü kazı dönemi oldu. Bölge arkeologu ve Limes sorumlusu Dr. Kai Mückenberger'in duyuruda söylediği gibi, "Hessen'de eşi benzeri aranan koruma katmanları" burada ortaya çıktı; çünkü bu toprağın üzerinden hiç tarım geçmemiş, hiç pulluk girmemişti.

Çevresinde koridoru olan küçük bir tapınak

hessenschau'nun alandan verdiği ölçülere göre temel yaklaşık beş metre uzunluğunda ve dikdörtgen planlı. Ortadaki küçük kült odasının duvarları 50 santim kalınlığında ve bir yanı açık. Mückenberger bu düzenlemeyi, Roma eyaletlerinden iyi bilinen bir tipe bağlıyor: dua odasının çepeçevre kapalı bir koridorla sarıldığı, Almanca literatürde Umgangstempel denen çevre koridorlu tapınak. Açık kalan yüzde büyük olasılıkla ahşap bir kapı ya da kanat vardı; ahşap çürüyüp gittiği için yalnızca taş temel kaldı.

Bu, imparatorluk merkezindeki sütunlu mabetlerin değil, sınır bölgesindeki mütevazı taşra tapınaklarının ölçüsüdür. Beş metrelik bir yapıya kalabalık girmez; içeri girilen değil, önünde durulup adak bırakılan bir mekândır.

Taşların arasından çıkan tanrı parçaları

Yıkılmış yapı taşlarının altında heykel parçaları birikmişti. Duyuruya göre bunların arasında bir tanrı elinin parçası, hayvan figürlerine ait bölümler ve neredeyse bütün halde korunmuş bir tanrıça gövdesi var. Gövdenin kime ait olduğu tartışmalı değil: kanatlar, hurma dalı ve defne tacı onu Victoria, yani Romalıların zafer tanrıçası yapıyor. Elin sahibinin Mars olduğu ise şimdilik bir ihtimal olarak yazılıyor.

Bunlara iki adak taşı daha eklendi. Kazıda görev alan ve normalde Saalburg Müzesi'nde çalışan arkeolog Katharina Grießhaber, hessenschau'ya adak mantığını şöyle anlattı: "Victoria, beni desteklersen sana bir armağan vereceğim." Roma dindarlığının bu karşılıklı sözleşme biçimi, küçük bir taşra tapınağının çevresinde neden bu kadar çok adak biriktiğini de açıklıyor. Grießhaber "böyle güzel Roma duvarları bulmak" için alanda olmayı bir doruk noktası olarak tanımladı.

Kalede kim duruyordu

Kapersburg'un garnizonu, duyuruya göre Numerus Nidensium adlı bir yardımcı birlikti. Adı, bugünkü Frankfurt-Heddernheim'ın altında kalan antik Nida kentinden geliyor; yani birlik, sınırın hemen gerisindeki bölgenin kendi insanlarından toplanmıştı. Bu birlik yaklaşık 150 yıl aynı yerde kaldı. Kale, 3. yüzyılın ortasında, Roma'nın bu sınır hattını bırakmasıyla boşaldı.

Tablodaki veriler hessenARCHÄOLOGIE'nin duyurusundan ve hessenschau'nun kazı alanından aktardığı ölçülerden derlendi.

Avrupa'nın en uzun arkeolojik anıtının bir noktası

Kapersburg tek başına duran bir kale değil. Hessen eyaletinin anıtlar dairesinin verdiği bilgilere göre Yukarı Germania–Raetia Limes'i yaklaşık 550 kilometre uzunluğunda; üzerinde 120 kale ve yaklaşık 900 gözetleme noktası sıralanıyor. Hattın 153 kilometresi Hessen'in içinden geçiyor. Sistem 1. yüzyılın sonundan 3. yüzyılın ortasına kadar işledi ve 2005'te UNESCO Dünya Mirası listesine girdi.

Bu ölçekte bakıldığında Kapersburg'un ormanda kalmış olması bir şans. Limes'in tarlaya, yola ya da şehre dönüşen bölümlerinde yüzeyin altındaki tabakalar yüzyıllarca didiklendi. Ağaçların altında kalan parçalarda ise toprak, bulduğu hali korudu — tam da Mückenberger'in işaret ettiği fark.

Romalılar gittikten sonra orada kim vardı

Kazının en az tapınak kadar ilgi çekici bulgusu, hattın bırakılmasından sonrasına ait. Duyuruya göre alanda geç Roma dönemine tarihlenen bir fibula — giysiyi tutturan bir tür iğneli toka — ve elde biçimlendirilmiş, tipik Roma çömlekçiliğine benzemeyen seramik parçaları çıktı. hessenARCHÄOLOGIE bu parçaların Alaman gruplarına ait olabileceğini, bunun da bölgenin Limes sonrasında da kullanıldığına dair ilk arkeolojik kanıt olabileceğini belirtiyor.

Burada ihtiyatlı olmak gerekiyor: "olabilir" kelimesi duyurunun kendisinde var. Elde yapılmış çömleğin kime ait olduğunu söylemek, üzerinde imza olmadığı için zordur ve tek bir fibula bir yerleşme sürekliliğini kanıtlamaz. Yine de hessenschau'ya göre, askerler gittikten sonra bile tapınağın ziyaret edilmiş olabileceğine işaret eden geç buluntular alanda duruyor. Bir sınır çöktüğünde insanların hemen dağılmadığı, kutsal sayılan yerin bir süre daha kutsal kaldığı fikri, bu küçük temelin etrafında sınanabilir hale geliyor.

Bir taşın üzerindeki satır, köyün adını verebilir

Kazıdan çıkan adak taşlarından birinde Latin harfleriyle yazılmış bir metin korunmuş durumda. Yazıtı Frankfurt'tan Prof. Dr. Markus Scholz inceliyor ve çözümü bekleniyor. hessenschau'nun aktardığına göre ekibin umudu açık: bu satır, Kapersburg'un yanındaki Roma köyünün antik adını verebilir.

Arkeolojide bir yerleşmenin modern haritadaki adı vardır, bir de kendisinin taşıdığı ad. İkincisi çoğu zaman hiç öğrenilemez. Kazı ekibi önümüzdeki yıllarda Frankfurt'tan öğrencilerle çalışmayı sürdürmek istiyor; köyün nasıl düzenlendiği, demirci ocaklarının ve zanaat alanlarının yerleşme içinde nereye oturduğu ve Romalılar gittikten sonra buraya kimin geldiği soruları açık duruyor. Tapınağın tanrısı için de son söz, o taştaki satır okunduğunda söylenecek.

Fotoğraf: Leonhard Lenz, CC0, Wikimedia Commons