Dört izden bir yürüyüş: T. rex ayak izleri nasıl okunur, sınırı ne

Bir iskelet, hayvanın nasıl bir şey olduğunu anlatır. Ayak izi başka bir şey anlatır: hayvanın o an ne yaptığını. Müzenin omurgalı paleontolojisi baş küratörü Tyler Lyson, duyuruda bu ayrımı şöyle kuruyor: “Kemikler bu hayvanlar hakkında muazzam şey anlatır, ama ayak izleri bir davranış anını yakalar.” Lyson'a göre bir iz dizisiyle “bir hayvanı arazide hareket ederken gerçekten izleyebiliyoruz.”

İlginç olan, makalenin kendi başlığının haber başlıklarından çok daha ihtiyatlı olması. Çalışmanın adı, serbest çeviriyle, “Kuzey Dakota'nın Üst Kretase Hell Creek Formasyonu'ndan, muhtemelen yetişkin bir Tyrannosaurus rex'e atfedilebilir büyük bir üç parmaklı iz dizisi” olarak konmuş. O “muhtemelen” süs değil. Bu yazının konusu da tam orada: taşta kalmış bir çukurdan hangi hayvan, hangi hız, hangi davranış okunabilir ve nerede durmak gerekir?

İz nasıl taşa döndü

İzlerin bugün kayanın üstünde kabartma gibi durmasının sebebi, ilk baskının tam tersi bir süreç. Hayvan, bir akarsuyun yan yarıklardan ovaya yaydığı yumuşak çökele basmış. Sonra yer altı suyu bu kumun içinden geçerken taşıdığı kalsiyum karbonatı çukurların çevresinde çökeltmiş; kum, çimentolanarak sertleşmiş. Jeolojide bu sert topaklara konkresyon deniyor.

Milyonlarca yıl sonra yüzey aşınmaya başlayınca çevredeki yumuşak çökel daha hızlı gitti, sert konkresyonlar yerinde kaldı. Yani elimizdeki şey, ayağın bastığı çukur değil, o çukurun doğal kalıbı. Bu, bulgunun hem şansı hem talihsizliği: iz korunmuş, ama yüzeyi çatlaklı ve yıpranmış. Çalışmaya göre izlerde boyut ve parmak sayısının ötesinde anatomik ayrıntı neredeyse kalmamış, kenarlar keskin değil. Pulun, derinin, topuk yastığının izi yok.

Ayak izlerinin kendi adları var

Fosilleşmiş izler, yuvalar, dışkılar ve diş çentikleri paleontolojide ayrı bir alt dalın konusu: ihnoloji (iz bilimi). Bu alanın ilk kuralı dışarıdan bakınca tuhaf gelir: ihnoloji izi adlandırır, hayvanı adlandırmaz. Bir ayak izine verilen ad — ihnotakson — o izi bırakan türün adı değildir, çünkü aynı tür farklı zeminde çok farklı iz bırakır, farklı türler de birbirine benzeyen iz bırakabilir.

Tiranozorlar için bu listenin tamamı ürkütücü derecede kısa. 1983'te jeolog Charles Pillmore'un New Mexico'da bulduğu tek bir iz, Martin Lockley ve Adrian Hunt tarafından 1994'te Tyrannosauripus pillmorei adıyla tanımlandı: 86 santime 64 santim, bir de başparmak izi taşıyor. Maastrichtiyen döneminin Kuzey Amerika'sında bu boyda başka bir teropod bilinmediği için bu iz, Tyrannosaurus'a bağlanabilen en sağlam örnek sayılıyor. Ama tek bir iz, yürüyüş hakkında hiçbir şey söylemez.

Tiranozor ailesinden gerçek bir iz dizisi ilk kez 2014'te tarif edildi: Richard McCrea ve ekibinin PLoS ONE'da yayımladığı çalışmada, Kanada'nın British Columbia eyaletindeki Wapiti Formasyonu'nda aynı yöne giden üç ayrı birey Bellatoripes fredlundi adıyla kayda geçti. Ama o izler 57–67 santimdi ve ekip hangi tiranozor türüne ait olduklarını söylemedi; Albertosaurus, Gorgosaurus ya da Daspletosaurus olabilirdi. Kuzey Dakota'daki yeni dizinin iddiası bu boşluğun tam ortasına oturuyor: yetişkin bir T. rex boyunda bir hayvanın birden fazla adımı.

Neden T. rex, neden başkası değil

Ekibin gerekçesi tek bir ölçüye değil, üst üste binen birkaç kanıta dayanıyor. Birincisi boyut: izlerin her biri yaklaşık 0,9–1 metre, en net olanı 0,96 metreye 0,80 metre. İkincisi biçim: parmak izleri ince ve iz, eninden uzun. Hell Creek'in en bilinen büyük otçulu Edmontosaurus annectens gibi ördek gagalı dinozorların izleri ise genellikle daha geniş parmaklıdır ve boyundan geniş olur. Üçüncüsü bağlam: aynı formasyonda, aynı yaş aralığında T. rex iskelet fosili bol; bu boyda başka bir aday görünmüyor.

Bu bir kesinlik değil, olasılık zinciri; ihnolojide atıf zaten böyle kurulur. Zincirin zayıf halkası da belli: ayrıntı yokluğu. Konkresyon ve aşınma izi büyütüp bulanıklaştırdığı için iz boyu ile hayvanın gerçek ayak boyu birebir aynı sayılamaz — alanın genel kuralı olarak, yumuşak zeminde çamurun yana itilmesi de izi ayaktan büyük gösterir. Yazarların kendi uyarısı net: iz dizisinin kısalığı ve anatomik korunmanın kötülüğü, ayağın hareketi, yürüyüş biçimi ya da sıra dışı bir davranış hakkında çıkarım yapmayı sınırlıyor.

Adım uzunluğundan hıza: 1976'dan kalan bir denklem

“Saatte 5,6–7,2 kilometre” gibi bir sayı nereden geliyor? Neredeyse bütün dinozor hız tahminlerinin arkasında, İngiliz zoolog R. McNeill Alexander'ın 1976'da yayımladığı tek bir denklem var. Alexander fili, kuşu, insanı ve başka yaşayan hayvanları ölçerek şunu gösterdi: bir hayvanın hızı, adım uzunluğu ile bacak uzunluğu arasındaki orandan tahmin edilebilir. Dayanağı dinamik benzerlik varsayımı: biçimce benzeyen hayvanlar, boyları çok farklı olsa da aynı göreli adım uzunluğunda benzer biçimde hareket eder.

Denklemin iki girdisi var ve ikisi de izden okunur:

• Adım açıklığı (stride): aynı ayağın iki ardışık izi arasındaki mesafe. Sol ile sağ iz arasındaki kısa mesafe ayrı bir ölçü olarak sayılır.
• Kalça yüksekliği: doğrudan ölçülemez, izin boyundan tahmin edilir. Gerardo Mazzetta ve Ernesto Blanco'nun Acta Palaeontologica Polonica'da yayımlanan 2001 tarihli Patagonya çalışmasında aktardığı, Richard Thulborn'un önerdiği katsayılar şöyle: ayak izi 25 santimden uzun olan büyük teropodlarda kalça yüksekliği iz boyunun yaklaşık 4,9 katı, küçüklerde 4,5 katı sayılıyor.

Yani hız ölçülen bir şey değil; tahmin edilen bir bacak uzunluğu üzerine kurulmuş ikinci bir tahmin. Hata payı da oradan birikiyor. Nitekim çalışma, izlerin yıpranmışlığı yüzünden hız sayısının yaklaşık olduğunu baştan söylüyor.

Aynı yaklaşımın sağlam yanı da var: Alexander'ın gözlemine göre yaşayan kara memelileri, adım açıklığının kalça yüksekliğine oranı 2'ye yaklaşınca yürüyüşten koşuya geçiyor. Bu oran, dinozor izlerinde de yürüyüş–koşu ayrımı için ölçüt olarak kullanılıyor. Kuzey Dakota dizisinin dört metrelik adım açıklığı, bu boyda bir hayvan için o eşiğin hayli altında kalıyor; yani buradaki hayvan telaşlı değildi. Ekibin verdiği saniyede 1,5–2 metre, tempolu bir insan yürüyüşü kadar. Üstelik bu, hayvanın azami hızı değil; o kaya yüzeyini geçtiği birkaç saniyedeki hızı.

Tablodaki ölçüler çalışmadan ve Denver Doğa ve Bilim Müzesi'nin duyurusundan.

“Art arda” iddiası neye dayanıyor

Bulgunun en çok ses çıkaran yanı, dört izin tek bir hayvanın ardışık adımları sayılması. Bu iddianın dayanağı anatomi değil geometri: izler aynı hat üzerinde, düzenli aralıkla diziliyor ve sol–sağ–sol–sağ örüntüsü hat boyunca bozulmuyor. Rastgele toplanmış dört izin böyle düzenli bir ritim tutturması beklenmez.

Burada da ihnolojinin eski bir dersi geçerli: aynı yüzeydeki izler aynı ana ait olmak zorunda değil. Bir iz yüzeyi günler, hatta aylar boyunca açık kalıp birden çok hayvanın geçişini üst üste kaydedebilir. Düzenli aralık ve tek hat, tek bireye işaret eden en güçlü göstergedir; yine de dört iz, istatistik olarak kısa bir dizi. Hell Creek'te zaten yetişkin T. rex'e atfedilmiş tek tek izler bulunmuştu; buradaki yeni şey izin varlığı değil, sıralı olması.

Baş yazar araziye hiç gitmedi

Çalışmanın bir de yöntem tarafı var ve alanın son on yılda nasıl değiştiğini iyi gösteriyor. Ekip her izi ve dizinin tamamını yüksek çözünürlüklü üç boyutlu yüzey taramasıyla belgeledi. Baş yazar Peter Falkingham ise Kuzey Dakota'ya hiç gitmedi; analizi Liverpool'da, ekranda ve sanal gerçeklik gözlüğüyle yaptı. Falkingham bunu şöyle anlatıyor: “Dijital çağda uygulayabildiğimiz teknoloji, meslektaşlarımın izleri arazide tarayıp üç boyutlu bilgiyi bana göndermesi, benim de bunu bilgisayarımda ve sanal gerçeklikte görselleştirmem anlamına geliyor.”

Bu sadece konfor değil. Aşınmış bir izde gözün ayırt edemediği milimetrik yükseklik farkları sayısal modelde renk haritasına dönüştürülebiliyor; iz, kırılma riski olmadan yüzlerce kez farklı açıdan ele alınabiliyor. Arazide bırakılan izler ise kaçınılmaz olarak aşınmaya devam eder — dolayısıyla tarama, çoğu zaman bulgunun kalıcı olan tek hali oluyor.

Denver Doğa ve Bilim Müzesi'nin kendi kanalında yayımladığı “T. rex Trackway — A Deeper Look” başlıklı videoda ekip, arazideki izleri ve çalışmayı anlatıyor.

Sırada ne var

Dört izden üçü helikopterle yerinden çıkarılıp Denver Doğa ve Bilim Müzesi'ne taşınacak; plan, izleri sergilemek. Bir metrelik konkresyonları kırmadan sökmek kolay bir iş değil; kazı tarafı hâlâ başlamayı bekliyor.

Asıl açık soru arazide: dizi dört izle bitiyor mu, yoksa üzerini örten çökelin altında devam mı ediyor? Dizi uzadıkça iddia da güçlenir — daha çok adım hız tahminini daraltır, yön değişimi varsa davranış hakkında ilk kez gerçek bir şey söyletir. Hups'un öğrencilerine söylediği cümle de bu bekleyişin özeti gibi: “Bir öğretmen olarak öğrencilerime sürekli bilimin merakla, tutkuyla ve dikkatli gözlemle başladığını söylüyorum. Bunun beni böyle bir keşfe götürebileceğini hiç düşünmemiştim.”

Fotoğraf: Rufous-crowned Sparrow, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons