Dünyanın en derin noktası kaç metre? Ölçümler arasında 60 metre fark var

Bu, "daha iyi alet alsak biter" türünden bir eksiklik değil. Derinlik görülen bir şey değil, hesaplanan bir şey. Denizin dibine sarkıtılmış bir mezura yok; elimizde ya sesin gidip dönme süresi ya da bir basınç değeri var. İkisi de tek başına metre vermiyor. Her tam-okyanus derinliği, ucunda düzinelerce varsayım bulunan bir hesap zincirinin çıktısı.

Önce şu: Challenger Deep tek bir çukur değil

Mariana Çukuru'nun en derin bölümü olan Challenger Deep, birbirinden onlarca kilometre uzakta duran üç ayrı havzadan oluşuyor. Batı, orta ve doğu havzalarının üçü de 10.900 metreyi geçiyor. Yani "en derin nokta hangisi" sorusunun kendisi bile bir ölçüm sorusu. Farklı seferler farklı havzaların üstünden geçtiği için, rakamları yan yana koymak çoğu zaman elmayla armudu karşılaştırmak oluyor.

Greenaway ekibi 2020 dalışlarına dayanarak en derin yerin doğu havzasında, 11° 22,4' kuzey ve 142° 35,6' doğu civarında olduğunu ve 10.935 metre (±6 metre, %95 güven aralığı) derinlikte bulunduğunu bildirdi. Eylül 2026'da yayımlanan Japon haritalama çalışmasının bulduğu sıralama da benzer: batı havzası 10.926, orta havza 10.912, doğu havzası 10.927 metre.

Ses suyun içinde sabit hızda gitmez

Bir ekosounder (yankı ölçer) aslında derinlik değil, süre ölçer: gönderdiği ses darbesinin dönmesi kaç saniye sürdü. Süreyi mesafeye çevirmek için sesin o su sütununda ne kadar hızlı gittiğini bilmek gerekir. Ses hızı ise sıcaklığa, tuzluluğa ve basınca göre değişir. Yüzeydeki ılık katmanla dipteki soğuk, yoğun katman arasında saniyede onlarca metrelik fark olur. Bu yüzden gemiler ölçümden önce CTD denen bir cihazla su sütununun sıcaklık ve iletkenlik profilini çıkarır ve ses hızı profilini hesaplar.

Greenaway ekibi, tartışmalı ölçümleri yapan grupların kullandığı profilleri toplayıp aynı formülle yeniden hesapladı. Sonuç çarpıcı: ekiplerin kullandığı ortalama ses hızları saniyede 1.552,9 ile 1.555,8 metre arasında değişiyordu. Saniyede üç metrelik bu fark 11 kilometrede birikince, tek başına 13 metreye kadar derinlik farkı üretebiliyor.

Üstelik ses hızını su ölçümlerinden hesaplamak için kullanılan denklem de tek değil. Aynı ekibin karşılaştırmasına göre Del Grosso ve TEOS-10 formülleri Challenger Deep için pratikte aynı sonucu veriyor, ama Chen-Millero formülü sesi biraz daha hızlı sayıyor ve bu derinlikte 5 metre daha derin bir sonuç çıkarıyor. Yine de yazarlar açık konuşuyor: ne profiller ne de denklemler, iki küme arasındaki 50 metrelik uçurumu açıklamaya yetiyor. Onların tahmini, 10.980 dolayındaki sonuçların bilinmeyen cihaz ayarı hatalarından ya da gürültüden kaynaklandığı yönünde — ama bu bir tahmin, kanıt değil.

Sonar bir nokta değil, bir tarla ölçer

İkinci sorun çözünürlük. Ulusal Kutup Araştırmaları Enstitüsü'nden Masakazu Fujii ve ekibinin Eylül 2026'da Scientific Data dergisinde yayımladığı çalışmaya göre, Hakuho-maru gemisindeki EM124 çok ışınlı ekosounder'ın 2°×2° ışın yapısı, 11.000 metre derinlikte deniz tabanında yaklaşık 400 metre çapında bir iz bırakıyor. Yani "en derin ölçüm" dediğiniz sayı, bir iğne ucunun değil, birkaç futbol sahası büyüklüğünde bir alanın ortalaması. Dibin girintili çıkıntılı olduğu bir yerde bu, tek başına metrelerce belirsizlik demek.

Aynı çalışma, geminin hızının bile sonucu etkilediğini gösterdi: saatte 4 deniz mili hızla gidildiğinde kullanılabilir ölçümlerin %87'si elde tutulabiliyorken, 15 deniz milinde bu oran %78'e düşüyor.

Basınç ölçmek de derinlik vermiyor

Peki neden sesi bırakıp doğrudan basınç ölçmüyoruz? Ölçüyoruz — 2020 dalışlarının yaptığı tam olarak buydu. Ama basıncı metreye çevirmek için üstünüzdeki suyun ağırlığını bilmek gerekiyor, o da suyun yoğunluğuna ve yerçekimine bağlı.

Yerçekimi kısmı çoğu insanın beklemediği bir sürpriz barındırıyor. Challenger Deep'in dibindeki bir araç, okyanusun ortalama tabanından 7 kilometre daha aşağıda duruyor; altında kayadan çok su var, daha doğrusu üstünde olması gereken kaya kütlesi orada yok. Uydu ölçümlerine göre dalış noktasındaki yerçekimi sapması −320,85 miligal. Bu, yerel yerçekiminin standart modelden yalnızca binde 0,33 kadar farklı olması demek. Ama 11 kilometrelik bir su sütununda bu küçük sapma tek başına 3,6 metrelik bir derinlik farkı yaratıyor: yerçekimi zayıfsa, aynı basıncı üretmek için daha yüksek bir su sütunu gerekir. Yerçekimi ve yerçekimi gradyanı düzeltmeleri birlikte, 2021 hesabında toplam 4,2 metre katkı yaptı.

İşin can sıkıcı yanı, bu düzeltmenin doğrudan ölçülmemiş olması. Ekip, çukurun yerçekimi alanına etkisini üç basit modelle (eksik kaya tabakası, silindir, kuyu) sınırladı ve gerçek değerin bu sınırların arasında olduğunu varsayarak ±0,5 metrelik bir belirsizlik payı verdi. Kendi ifadeleriyle bu "biraz tahmin" işi. Gerçek çözüm, denizaltına bir gravimetre koyup yerçekimini yerinde ölçmek.

Sıfır çizgisi tam olarak nerede?

Son ve en sinsi sorun şu: derinliği neye göre ölçüyorsunuz? Deniz yüzeyi düz değil. Gelgitle saatler içinde alçalıp yükselir, rüzgâr ve hava basıncıyla oynar, üstelik Dünya'nın kütle dağılımı yüzünden geoit dediğimiz eşpotansiyelli yüzey yer yer onlarca metre iniş çıkış yapar. Bir ölçümü "ortalama deniz seviyesinden şu kadar aşağıda" diye bildirmek, o ortalamanın nerede olduğunu tanımlamayı gerektirir.

2021 çalışması bunu, Guam'daki Apra Limanı'nda bulunan bir referans su seviyesi ölçüm istasyonuna bağlayarak yaptı. Challenger Deep'teki gelgit genliğinin Guam'dakinden %20 daha büyük olduğu, 2015'te dibe bırakılmış bir basınç kaydediciden çıkarıldı. Gelgit düzeltmesinin toplam katkısı yarım metrenin altında, belirsizliği ise 8 santim — yani küçük. Ama yazarların açıkça belirttiği bir boşluk var: gemide yüksek hassasiyetli uydu konumlama olmadığı için, ölçüm noktasındaki deniz yüzeyi ile geoit arasındaki ayrım hesaba katılamadı. Katı yer gelgitleri de ihmal edildi.

Bütün bu düzeltmeler bitince ortaya çıkan hata bütçesinde en büyük pay, şaşırtıcı biçimde, egzotik jeofizikte değil sıradan bir yerde: basınç ölçerin kendisinde. Toplam 3 metrelik standart belirsizliğin neredeyse tamamı sensörden geliyor; yerçekimi 0,5 metre, CTD ölçümü 11 santim, su seviyesi 8 santim.

Aşağıdaki fotoğraf, o tarihçenin en bilinen anını gösteriyor: ABD Donanması'nın çektiği kare, Trieste'yi 23 Ocak 1960'taki dalışından hemen önce Mariana Çukuru'nun üstünde gösteriyor. Jacques Piccard ve Don Walsh'ın o gün bildirdiği 10.910 metrelik derinlik, hiçbir hata payı belirtilmeden kayıtlara geçti.

Yetmiş yılın rakamları

Aşağıdaki tablo, Greenaway ve arkadaşlarının 2021 makalesinde derlediği ölçüm listesinden ve Fujii ekibinin 2026 çalışmasından alındı. Belirsizlik payı bildirilmeyen ölçümler için sütun boş bırakıldı — bu boşluk başlı başına bilgi verici, çünkü eski ölçümlerin çoğu hata payı bildirmiyordu.

Tablodaki 1957 değeri ayrı bir hikâye. Vityaz'ın bildirdiği 11.034 metre, on yıllarca "okyanusun en derin noktası" olarak dolaştı. Taira ve arkadaşları 2005'te orijinal ses hızı düzeltmesini geri alıp kendi ölçtükleri profille yeniden hesaplayınca sayı 10.983 metreye indi. Yani rakam değişmedi, rakamı üreten varsayım değişti.

2026: aynı veriye beş farklı cevap

Fujii ve ekibinin çalışmasını ilginç kılan şey yeni bir rekor iddiası değil. Ekip, 2023'teki sefer sırasında topladığı ham akustik veriyi alıp beş farklı ses hızı modeliyle baştan işledi. Tek bir sayı çıkmadı: doğu havzasının en derin noktası, seçilen modele göre 10.914 ile 10.932 metre arasında değişti. 18 metrelik bu aralık, verinin kendisinden değil, sesin 11 kilometre su içinde nasıl yol aldığına dair varsayımdan geliyor.

Ekibin tercih ettiği çözüm de kendi başına anlatıcı: 2023'te aynı gemiden atılan XCTD sondalarının yaklaşık 1.900 metreye kadar verdiği güncel üst-okyanus verisiyle, yine aynı geminin 1992'de aldığı tam derinlikli CTD profilini birleştirdiler. Yani zaman bakımından en yakın veriyle, derinlik bakımından en eksiksiz veriyi takas etmek zorunda kaldılar. Bu tercihin sonucu 10.927 metre.

Ulusal Kutup Araştırmaları Enstitüsü'nün duyurusunda aktarıldığına göre yazarlar sonucu şöyle özetliyor: tam okyanus derinliğinde metre ölçeğinde karşılaştırma yapacaksanız, ses hızı modelini, düşey referansı, gözlem koşullarını ve işleme yöntemini hesaba katmak zorundasınız. Ekip ham veriyi, işlenmiş ölçümleri ve kullandığı okyanus modellerini kamuya açtı; yöntemler iyileştikçe aynı verinin yeniden hesaplanabilmesi için.

Five Deeps Expedition'ın kendi YouTube kanalında yayımladığı bir görüntüde, seferi finanse eden ve denizaltını kullanan Victor Vescovo dalışları anlatıyor. Yukarıdaki 10.935 metrelik rakam, bu seferin araçlarıyla toplanan basınç verisinden çıktı.

Sırada ne var

Greenaway ekibi kendi makalesinin sonunda yapılacaklar listesi bırakmış. Basınç sensörü iyileşirse hata bütçesinin başına yerçekimi geçecek; o zaman denizaltıya gravimetre koymak kaçınılmaz olacak. Yüzeydeki sıfır çizgisini tam yerinden bilmek için uydu konumlamalı bir şamandıra gerekecek. Ve asıl büyük adım, hadal derinliklere dayanıklı bir çok ışınlı haritalama sistemini bir dalış aracının üstüne monte etmek: yüzeyden yapılan haritalama yüzlerce metrelik yatay çözünürlükle sınırlı, oysa dibin profilleri orasının hiç de düz ve özelliksiz olmadığını gösteriyor.

Geriye açık bir soru kalıyor. 10.980 metre dolayındaki ölçüm kümesi gerçekten cihaz hatası mı, yoksa hiç kimsenin üzerine dalmadığı, altmış metre daha derin bir çöküntü mü var? 2021 makalesinin yazarları ikincisini "olası görünmüyor" diye niteliyor, ama üç havzanın da metre çözünürlüğünde haritası çıkarılmadan bu soru kapanmıyor. Everest'i alıp oraya bıraksanız zirvesinin üstünde iki kilometreden fazla su kalırdı — ve o iki kilometrenin tam olarak kaç metre olduğunu hâlâ tartışıyoruz.

Fotoğraf: Cassandra Bongiovanni, Heather A. Stewart and Alan J. Jamieson, CC BY 4.0, Wikimedia Commons