Eriyen permafrost yeni tür bir büyük heyelan doğurdu

Kanada'nın Kuzeybatı Toprakları bölgesinde 2018'de görülen olağandışı bir heyelan, bilim insanlarını yeni bir kavram tanımlamaya yöneltti. Orman örtülü bir yamaçta, hacmi yaklaşık yedi Giza Piramidi'ne denk gelen dev bir toprak kütlesi aşağı doğru kaydı ve geride çıplak bir yara bıraktı. Olayı garip kılan şey, kaymanın yıllardır yerinde sımsıkı duran donmuş zeminde başlamasıydı.

Yeni bir heyelan sınıfı: permafrost kopma kayması

Araştırmacılar, olayı inceleyen çalışmayı 28 Eylül tarihli Geophysical Research Letters dergisinde duyurdu. Onlara göre bu olay, "permafrost kopma kayması" adı verilen yeni bir yıkıcı heyelan sınıfının örneği. Bu türde büyük bir donmuş toprak levhası alttan çözülüyor, ardından bütün olarak yamaçtan aşağı kayıyor.

Kaymanın etkisi yalnız yamaçla sınırlı kalmadı. Mackenzie Vadisi'ndeki heyelan Redstone Nehri'ni tıkadı ve 3,5 kilometre uzunluğunda bir göl oluşturdu.

Yıllar önceki yangınlar ve yeraltına sızan su

Çalışmaya göre süreci başlatan etken onlarca yıl önce çıkan orman yangınları olabilir. Yangınlar zemini kararsız hale getirmiş, yerde çatlaklar açılmasına yol açmış olabilir. Bu çatlaklardan sızan su derinlere inmiş, zamanla donmuş katmanı aşağıdan çözmüş olabilir. Sonunda tüm donmuş tabaka bir anda serbest kalarak felaket boyutunda bir kaymayı tetiklemiş olabilir.

Burada "olabilir" ifadesi önemli. Araştırmacılar bu zinciri olası açıklama olarak sunuyor; yangın, çatlak, sızan su ve alttan çözülme arasındaki ilişki tek tek ölçülmüş bir kesinlik olarak aktarılmıyor.

Uzmanlardan yorum: yavaş mı, ani mi?

Çalışmada yer almayan Alaska Fairbanks Üniversitesi'nden permafrost uzmanı jeofizikçi Dmitry Nicolsky, büyük heyelanların normalde bu kadar çok hâlâ donmuş malzemeyi hareket ettirmediğini söylüyor. Çözünen katmanlarda başlayan kaymalar da genellikle yavaş ilerliyor. Nicolsky'ye göre yeni bulgu, permafrost bölgelerinde yüzeyin altında neler olduğunun daha iyi incelenmesi gerektiğini gösteriyor. Uzman, zeminin nasıl hareket edeceğini bilmediklerini, bunun yavaş da olabileceğini, felaket boyutunda da olabileceğini belirtiyor.

Araştırmanın çıkış noktası 2019'a uzanıyor. O dönem Alberta Üniversitesi'nde çalışan permafrost jeoloğu Joseph Young, bir meslektaşının saha çalışmasına destek olmak için helikopterle Kuzeybatı Toprakları'ndaki bir alana gidiyordu. Bölgedeki bazı vadilerin yamaçları dikkatini çekti.

Arka plan

Permafrost, en az iki yıl boyunca donmuş kalan zemin anlamına gelir. Toprak, kaya ve buz bir arada tutunur; yamaçlarda adeta yapıştırıcı görevi görür. Bu buz çözüldüğünde zeminin dayanımı düşer. Bu nedenle ısınan kutup ve yüksek enlem bölgelerinde çökmeler, göçükler ve kaymalar bilim insanlarının yakından izlediği olaylar arasında.

Permafrost bölgelerindeki kaymalar daha önce de bilinen bir olguydu. Yüzeydeki aktif katmanın çözülüp akması gibi süreçler iyi tanımlanmıştı. Yeni önerilen tür ise çözülmenin derinde, donmuş tabakanın altında gerçekleşmesi ve üstteki donmuş levhanın bütün halde kayması bakımından ayrışıyor.

Neden önemli?

Permafrost bölgeleri seyrek nüfuslu olsa da yollar, boru hatları, köyler ve nehir sistemleri bu zemine bağlı. Büyük bir kayma bir nehri tıkayıp göl oluşturabiliyor; bu da su akışını ve çevredeki ekosistemi değiştirebiliyor. Yüzeyden bakıldığında sağlam görünen donmuş bir yamacın altında çözülme sürüyorsa, riski yalnız yüzeye bakarak değerlendirmek yetersiz kalabilir.

Bulgular, orman yangınlarının etkisinin de yıllar sonra ortaya çıkabileceğini düşündürüyor. Yangın sonrası zemin değişimlerinin ve suyun yeraltındaki yolculuğunun izlenmesi, bu tür olayların önceden fark edilmesi için gerekli görünüyor. Yine de tek bir olaydan yola çıkıldığı için bu yeni heyelan türünün ne kadar yaygın olduğu henüz belirsiz; bunu görmek için başka vakaların da incelenmesi gerekecek.