ESA, Euclid'in ilk büyük veri paketini yayımladı: 900 milyondan fazla galaksi

Avrupa Uzay Ajansı (ESA), Euclid misyonunun ilk büyük veri paketini bilim insanlarının kullanımına açtı. DR1-Foundation adı verilen yayın, teleskopun yaklaşık 13 aylık gözlemini kapsıyor ve toplamda 1,7 milyon gigabayt büyüklüğünde. Paket, bir milyardan fazla gök cisminin ışığını kaydediyor.

Pakette neler var?

Veri seti gökyüzünde 1900 kare derecelik bir alanı kapsıyor. ESA'nın verdiği karşılaştırmaya göre bu, 9500 dolunayın kapladığı alana denk geliyor. Bu alanda 900 milyondan fazla galaksi belirlendi.

Katalogda ayrıca 15 bin güçlü kütleçekimsel mercek adayı yer alıyor. Bu mercekler, uzak galaksilerden gelen ışığın öndeki bir galaksi tarafından belirgin biçimde bükülmesiyle oluşuyor. Bilim insanları bu olaylardan karanlık madde hakkında ipuçları elde ediyor. Veride 60 milyondan fazla kuasar adayı da bulunuyor. Bu adayların, var olan ilk galaksi kuşağını anlamamıza katkı vermesi bekleniyor.

Yayımlanan görüntülerden biri, yaklaşık 800 milyon ışık yılı uzaktaki Abell 3128 kümesini gösteriyor. Küme, yüzlerce galaksiden oluşuyor.

Yetkililerin değerlendirmesi

ESA'nın bilim direktörü Carole Mundell, bu yayının türünün uzaya dayalı en büyük taraması olduğunu belirtti. Mundell'e göre veri, astronomide yeni bir rejimde gelecekteki keşiflerin temelini atıyor ve Avrupa teknolojisinin, biliminin ve uluslararası iş birliğinin başarısını gösteriyor. Euclid proje bilimcisi Valeria Pettorino ise artık bir yıldan uzun süreli verinin ve çok daha geniş bir alanın paylaşıldığını söyledi. Pettorino bunun çığır açıcı bilimin önünü açtığını ifade etti.

Euclid kimdir, şimdiye kadar ne yaptı?

Euclid, Temmuz 2023'te fırlatıldı ve şu anda Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinin yaklaşık 1,5 milyon kilometre ötesindeki Lagrange Noktası 2'de bulunuyor. Burası, yerçekimi kuvvetlerinin dengelendiği bir bölge. Misyonun arkasındaki Euclid Konsorsiyumu, 15'ten fazla ülkeden yaklaşık 2600 üyeden oluşuyor.

Aracın 1,2 metre çapında bir teleskopu, bir kamerası ve bir spektrometresi var. Bu araçlarla galaksilerin dağılımının üç boyutlu haritasını çıkarıyor. Çektiği görüntüler, mevcut yer tabanlı teleskopların görüntülerinden yaklaşık dört kat daha keskin.

İlk görüntüler Kasım 2023'te paylaşıldı. Rutin gözlemler Şubat 2024'te başladı ve ilk bilimsel sonuçlar Mayıs 2024'te yayımlandı. 2025'te ise yaklaşık 60 kare derecelik bir alanda birkaç günlük gözlemden oluşan ön bir veri paketi açıklandı.

Arka plan

Euclid'in temel amacı, evrenin genişlemesini hızlandıran gizemli etkiyi, yani karanlık enerjiyi ve görünmeyen karanlık maddeyi incelemek. Bu iki bileşenin evrenin büyük bölümünü oluşturduğu düşünülüyor, ancak doğaları hâlâ bilinmiyor. Teleskop, galaksilerin şekillerindeki ince bozulmaları ve uzaklıklarını ölçerek maddenin evrendeki dağılımını zaman içinde izliyor.

Bu yöntem, kütleçekimsel merceklenmeye dayanıyor. Büyük kütleler uzay-zamanı büktüğü için arkalarındaki cisimlerden gelen ışık yön değiştiriyor. Görünen madde tek başına bu bükülmeyi açıklayamadığında, görünmeyen karanlık maddenin payı hesaplanabiliyor. Bu nedenle mercek adaylarının çokluğu, istatistiksel analizler için değerli.

Neden önemli?

Bu kadar geniş ve keskin bir gökyüzü taraması, tek tek gök cisimlerini incelemekten çok, evrenin büyük ölçekli yapısına bakmayı mümkün kılıyor. Veri herkesin erişimine açıldığında dünyanın dört bir yanındaki araştırma grupları, ESA'nın kendi ekiplerinin aklına gelmeyen soruları da sorabiliyor. Kuasar adayları erken evren çalışmalarına, galaksi katalogları ise yapı oluşumu modellerinin sınanmasına kaynak sağlayabilir.

Böylesine büyük veri hacmi yapay zekâ ve otomatik sınıflandırma yöntemlerini de gerektiriyor. Yayının bu alandaki yazılım geliştirmelerine ivme kazandırması beklenebilir.

Sırada ne var?

Bu veri seti, Euclid'in tarayacağı toplam gökyüzü alanının yalnızca yaklaşık yüzde 14'ünü kapsıyor. İlk tam veri yayımı 2027'nin ortasına planlanıyor. Yani eldeki katalog, daha kapsamlı bir haritanın ilk ve oldukça büyük bir parçası olarak görülüyor.