Berlin sincaplarının DNA'sında kent yaşamının ince izi

Berlin'de bir mezarlığın ya da şehir parkının ağaçları arasında kızıl bir kuyruk görmek hiç şaşırtıcı değil. Sincap, büyük kentlerin en sık fark edilen yabani hayvanlarından biri. Ama bir hayvanın sokakta sık görülmesi, onun nüfusunun kendi içinde sağlıklı işlediğini göstermez. Leibniz Hayvanat ve Yaban Hayatı Araştırma Enstitüsü'nden (Leibniz-IZW) bir ekip, bu soruyu sincapların DNA'sına bakarak sordu.

Sonuç, "kentte sincaplar çökmüş" ya da "her şey yolunda" gibi iki kolay cümleden birine sığmıyor. Ekip, kent yaşamının sincap popülasyonlarında henüz çok hafif bir genetik iz bıraktığını, bu izin yaşama şansına yansıyıp yansımadığının ise şimdilik görülemediğini bildiriyor. Çalışma Ecology and Evolution dergisinde yayımlandı; başlığı da bu ikiliği özetliyor: "Kentleşme genetik bir imza bırakıyor ama küçük bir memeli popülasyonunda saptanabilir bir demografik etki yok."

Üç mekân, dört yıl

Araştırmanın ilk yazarı Sinah Drenske, çalışmayı Leibniz-IZW'de Stephanie Kramer-Schadt'ın yönettiği Ekolojik Dinamikler bölümünde yürüttü. Ekip, 2021 sonbaharından 2025 ilkbaharına kadar Berlin'de üç alanda Avrasya kızıl sincaplarını (Sciurus vulgaris) canlı yakalayıp işaretledi: kent merkezindeki bir mezarlık, çevresi kent yapılarıyla kuşatılmış büyük bir şehir parkı ve şehrin kıyısındaki bir ormanlık alan.

Toplam 141 sincap yakalandı, 135'inin genetik profili çıkarıldı. Yani bu, bir kentin tamamının değil, üç noktadan alınmış bir örneklemin hikâyesi. Mezarlıkla park birbirine yalnızca birkaç kilometre uzaklıkta; orman ise belirgin biçimde daha uzakta.

İki yöntem, iki soru

Ekip iki ayrı soruya iki farklı yöntemle yaklaştı.

• Genetik yapı nasıl? Bunun için mikrosatelit denen kısa, tekrarlı DNA bölgeleri kullanıldı. Bu bölgeler bireyden bireye çok değiştiği için bir popülasyonun ne kadar çeşitli olduğunu ve alt gruplara bölünüp bölünmediğini görmeye yarar. Bayesçi kümeleme analizi, hangi hayvanların genetik olarak birbirine yakın durduğunu gruplar.
• Sincaplar ne kadar yaşıyor? Bunun için yakalama-işaretleme-yeniden yakalama yöntemi kullanıldı. Bir hayvan işaretlenip bırakılıyor, sonraki turlarda yeniden yakalanıp yakalanmadığına bakılıyor. Buradan "görünür sağkalım" hesaplanıyor; bu terimdeki "görünür" kelimesi önemli, çünkü bir daha yakalanmayan sincabın öldüğü mü yoksa başka yere mi gittiği mi bilinmiyor.

Ne bulundu?

Genetik çeşitlilik üç alanda da yüksekti. Araştırmacılar, ciddi bir akrabalı üreme ya da ileri düzeyde yalıtılmışlık belirtisi görmediklerini bildiriyor. Yine de ortaya çıkan örüntü ilginçti: coğrafi olarak birbirinden uzak olan orman ve mezarlık sincapları tek bir genetik grupta toplandı, şehir parkındakiler ise daha belirgin biçimde ayrıştı. Özet metinde ayrıca "zayıf bir heterozigot eksikliği" anılıyor; yani bireylerin iki ebeveynden aldığı DNA kopyalarının farklı olma oranı, rastgele eşleşmeye göre beklenenden biraz düşük. Bu, hayvanların tam serbest karışmadığına işaret eden ince bir ipucu.

Bu tablo mesafeyle açıklanamıyor. Birkaç kilometre ötedeki mezarlık, parka olduğundan çok daha uzaktaki ormana daha yakın çıkmış. Drenske, enstitünün açıklamasında bunu şöyle özetliyor: sincapların kentte tümüyle serbestçe hareket edemediğini düşündüren ince genetik farklar şimdiden saptanıyor. Ekip, engelin kilometreler değil kent altyapısı olabileceğini düşünüyor.

Yaşama şansı ise farklı bir hikâye anlatıyor. Altı aylık sağkalım tahminleri üç alanda birbirine yakındı. Park biraz düşük çıktı ama tahminlerdeki belirsizlik bu farkın kentleşmenin zararına kanıt sayılmasına izin vermiyor. Yazarların önerisi şu: ince genetik yapılanma, görünür sağkalımdaki bir etkiden önce ortaya çıkabilir.

Önceki Berlin çalışması ne diyordu?

Aynı enstitü 2022'de Berlin'in kızıl sincap yaşam alanlarını başka bir yoldan incelemişti. Vatandaş bilimi gözlemleri ve kamera ağından gelen veriler bilgisayar modellerinde birleştirilmiş, Leibniz-IZW'nin 20 Eylül 2022 tarihli açıklamasına göre uygun alanların "küçük ve parçalı" olduğu sonucuna varılmıştı. Yollar ve serbest dolaşan evcil kediler başlıca engeller arasında sayılmıştı. Spree Nehri boyunca uzanan yeşil alan zinciri ise doğu ile batıyı bağlayabilecek bir koridor olarak öne çıkmıştı.

Yeni çalışma bu haritanın DNA tarafındaki sınamasına benziyor. Haritada "parçalı" görünen yer, genetikte henüz belli belirsiz bir iz bırakıyor.

Çalışmanın sınırları

• Tek kent, üç nokta. Sonuçlar Berlin'deki üç alana ait. Başka kentlere ya da başka türlere kolayca taşınamaz.
• Kentleşmenin tek başına etkisi ayrıştırılamıyor. Üç alan hem kentleşme düzeyi hem de büyüklük ve konum açısından birbirinden farklı. Tek tek etkenleri ayırmak için daha fazla alan gerekir.
• Sağkalım "görünür". Ölüm ile göç birbirinden ayırt edilemiyor.
• Genetik fark küçük. Yazarlar da "ince" ve "zayıf" sözcüklerini kullanıyor. Bu, bir uyarı işareti olabilir; ama kesin bir çöküş haberi değil.
• Gelecek sorusu açık. Çalışma, bu genetik ayrışmanın uzun vadede sincapları zayıflatıp zayıflatmayacağını söyleyemiyor.

Bu yüzden Earth.com gibi haber siteleri "sincaplar gelişiyor gibi görünüyor ama genleri başka şey söylüyor" çerçevesini kursa da, araştırmacıların kendi tonu daha temkinli: yüksek çeşitlilik var, ayrışma başlangıç düzeyinde, ve sağkalımda fark yok.

Türkiye'de durum ne?

Türkiye'de de sincap var; ama Berlin'dekiyle aynı tür olmak zorunda değil. Türkiye Parazitoloji Dergisi'nde 2024'te yayımlanan bir makalede (Gökhan Eren), Türkiye'de beş sincap türü bulunduğu ve bunlar arasında hem Kafkas sincabı (Sciurus anomalus) hem de Avrasya kızıl sincabının yer aldığı belirtiliyor. Turkish Journal of Zoology'de 2025'te yayımlanan başka bir çalışma, Erzincan'da gözlenen ve türde ilk belgelenmiş olan siyah (melanist) bir Kafkas sincabını bildiriyor. Kent parklarındaki Türkiye sincaplarının genetik yapısına dair, bu yazıyı hazırlarken doğrulayabildiğim bir çalışma bulamadım; Berlin sonuçlarını Türkiye'ye uyarlamak için zemin yok.

Sırada ne var?

Asıl soru zaman. Genetik farkların sağkalım ya da üreme başarısını etkileyecek kadar büyüyüp büyümeyeceğini görmek için aynı popülasyonların yıllar boyu izlenmesi gerekiyor. Yazarlar, bu arada kentin yeşil alanlarının ve ağaçlı koridorların popülasyonlar arası alışverişi korumada önemli olabileceğini öne sürüyor. Kentler yoğunlaştıkça bu koridorların kaç tanesinin yerinde kalacağı, bu çalışmanın cevaplayamadığı, ama en çok önem taşıyan soru.

Fotoğraf: Frank Vassen from Brussels, Belgium, CC BY 2.0, Wikimedia Commons