Kentleşme tropik bölgelerde kuş çeşitliliğini daha sert vuruyor

Tropik ekosistemler, kutuplardan ekvatora doğru artan olağanüstü canlı çeşitliliğiyle bilinir. Enlem boyunca görülen bu düzene bilim insanları enlemsel çeşitlilik gradyanı diyor. Düzen yaşam ağacının pek çok dalında görülüyor ve fosil kayıtları, çok uzun zamandır var olduğuna işaret ediyor. Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde 2026 yılında yayımlanan yeni bir çalışma, bu köklü örüntünün kentleşme yüzünden belirgin biçimde aşındığını ortaya koyuyor.

Araştırma ne buldu?

Araştırmacılar, dünya genelinde on binden fazla kuş türüne ait verileri inceledi. Sonuca göre enlemsel çeşitlilik gradyanı kentlerde doğal alanlara kıyasla üç kat daha zayıf. Yani dünyanın en önemli ekolojik örüntülerinden biri, şehirlerde ciddi ölçüde körelmiş durumda.

Genel tabloda kentlerdeki kuş türü sayısı doğal alanlardakinin yaklaşık üçte bir oranında altında kalıyor. Bu, kentleşmenin kuş çeşitliliğini dünyanın her yerinde düşürdüğünü doğruluyor. Asıl çarpıcı fark ise coğrafyada ortaya çıkıyor: Tropik kentler, yüksek enlemlerdeki kentlere göre üç kat fazla kuş çeşitliliği kaybediyor.

Çalışmanın verdiği örnek bu farkı somutlaştırıyor. Bir kilometre kare büyüklüğünde bir kent alanı, aynı enlemdeki aynı boyutlu doğal alanla karşılaştırıldığında, ekvatora yakınsa ortalama yüzde 42 daha az kuş türüne sahip. Singapur ya da Quito gibi şehirler bu gruba giriyor. Enlem 65 dereceyse, yani Reykjavík ya da Fairbanks gibi yerlerde, fark yalnızca yüzde 12'de kalıyor.

Tropik kuşlar neden daha kırılgan?

Araştırmacılara göre nedenlerden biri tropik kuşların özellikleri. Tropik topluluklarda habitat uzmanı türlerin oranı çok daha yüksek. Daha önceki çalışmalar, kentlerin kargalar ve Kanada kazları gibi her ortama uyum sağlayabilen genelci türleri kayırdığını gösteriyordu. Yeni analiz bunu doğruladı: Habitat uzmanları kentlerde orantısız biçimde eksik. Bu durum, kentleşmenin tropiklerde neden çok daha fazla türü dışarıda bıraktığını kısmen açıklıyor.

Veriler nereden geldi?

Çalışma, dünyanın dört bir yanındaki milyonlarca kuş gözlemcisinin eBird platformuna girdiği kayıtlara dayanıyor. Bu gözlemler, mekân ve zaman bakımından eşi görülmemiş ayrıntıda bir veri seti oluşturuyor. Kayıtlara zaman sırasıyla bakıldığında bir türün baharda kuzeye, kışın güneye göç etmesi bile izlenebiliyor. Konumların hassasiyeti sayesinde hangi listenin kentten, banliyöden ya da doğal alandan geldiği de ayırt edilebildi.

Ekip dünyayı bir kilometre kare büyüklüğünde hücrelere böldü. Nüfus yoğunluğu ve arazi kullanımı değişimi verileriyle her hücreyi kentsel, banliyö ya da doğal olarak sınıflandırdı. Çok çeşitli hücrelerdeki türlerin çoğunu yakalayacak kadar eBird verisi bulunan hücreler analizde tutuldu. Yazarlar, duyarlılık testlerinde veri kalitesi eşikleri sıkılaştırıldığında sonuçların yalnızca güçlendiğini, bulguların kentlerin nerede kurulduğuna dair bir yanlılıktan kaynaklanmadığını belirtiyor.

Neden önemli?

Kentler, doğal biyomların aksine Arktik'ten ekvatora kadar her yerde bulunuyor. Asfalt ve binalarla kaplı kentsel peyzajlar birbirine, yerini aldıkları ekosistemlerden çok daha fazla benziyor. Bu nedenle kentsel alanlar gezegenin en hızlı büyüyen biyomu olarak da anılıyor. Böyle bir biyomun yayılması, yerel çeşitliliği azaltmanın ötesinde küresel çeşitlilik örüntülerini de sadeleştirme riski taşıyor.

Genelci türlerin baskın olduğu, uzmanların kaybolduğu kentler dünyanın farklı bölgelerinde birbirine benzer kuş topluluklarına sahip olabilir. Üstelik bu kayıp, canlı çeşitliliğinin en zengin olduğu bölgelerde en sert yaşanıyor. Kuşlar tohum dağıtımı, böcek kontrolü ve tozlaşma gibi süreçlerde rol oynadığından, tür bileşimindeki değişimin kent ekosistemlerinin işleyişine etkisi de önemli bir araştırma konusu. Araştırmacılar şimdi yalnızca hangi türlerin kentlerde yaşadığını değil, değişen çeşitliliğin tozlaşma ve avcılık gibi türler arası etkileşimleri nasıl etkilediğini anlamaya çalışıyor.

Ne değişebilir?

Çalışmanın umut veren bulgusu, daha yeşil kent planlamasının kayıpları sınırlayabileceği. Aynı enlemde ortalama olarak yeşil alanı daha fazla olan kentler, daha az yeşil olanlara göre daha yüksek kuş çeşitliliğine sahip. Yazarlar, Ermenistan'ın Erivan kentinde yakın zamanda toplanan küresel biyolojik çeşitlilik zirvesi COP17'ye değinerek hükümetlerin kentsel yeşil alanı artıran planlamayı değerlendirmesini öneriyor. Böyle bir yaklaşım, hem insanlar hem de yaban hayatı için daha yaşanabilir peyzajlar yaratabilir.