Fellini ile son kastrato akraba çıktı: 1904 kaydının peşinde bir kitap

Bağ bir evlilikten geçiyor

The Art Newspaper'da 6 Ekim 2026'da çıkan değerlendirmesinde Tobias Carroll, kitabın çıkış noktasını şöyle aktarıyor: "son" kastratonun torunu Alessandra, Fellini'nin kardeşi Riccardo ile evlenmiş. Feldman'ın kendisi de Rorotoko'ya verdiği kısa söyleşide aynı noktayı kuruyor ve Fellini'nin "evlilik yoluyla Moreschi'nin akrabası" olduğunu gösterdiğini söylüyor. Yayınevinin tanıtım metni ise ilişkiyi daha ihtiyatlı kuruyor: "Moreschi ile Fellini'nin evlilik yoluyla akraba oldukları ortaya çıkıyor, ama aynı zamanda Roma'nın kutsalı yerelleştirmeye dönük ısrarlı eğiliminde temellenen ortak bir uyumu da paylaşıyorlar."

Burada dikkatli olmak gerekiyor. Kastrato şarkıcılar çocuk sahibi olamazdı; dolayısıyla "torun" ifadesinin hangi soy hattından geldiği — kardeş soyundan mı, evlatlık bir bağdan mı — ne kitabın tanıtımında ne de incelemede açıklanıyor. Bağın tam şeması kitabın kendisinde aranmalı.

Tesadüfün hoş bir ayrıntısı var: Riccardo Fellini (1921-1991) ağabeyinin 1953 tarihli I Vitelloni filminde amatör bir şarkıcıyı canlandırmıştı. Yani bir şarkıcıyı oynayan kardeş, bir şarkıcının ailesine damat girmiş oluyor.

Kayıt neden hayal kırıklığı sayıldı

Moreschi'nin kayıtları iki oturumda yapıldı. İlki 3-5 Nisan 1902'de, Gramophone & Typewriter adına çalışan Fred ve Will Gaisberg tarafından; ikincisi Nisan 1904'te, W. Sinkler Darby'nin yönetiminde. Toplam yaklaşık on yedi parça kaldı geriye: Rossini'nin Crucifixus'u, Bach-Gounod Ave Maria'sı, Terziani'nin Hostias et Preces'i ve Tosti'nin Ideale gibi birkaç dindışı şarkı.

Kaydı ilk kez dinleyenlerin çoğu şaşırır, ama beklediği yönde değil. Ortada ne 18. yüzyıl anlatılarındaki o efsanevi parlaklık vardır ne de kusursuz bir teknik. Bunun iki sebebi tartışılıyor. Birincisi basit: Moreschi kayıt sırasında kırk üç-kırk beş yaşındaydı, yani sesinin zirvesini çoktan geride bırakmıştı, üstelik huniyle balmumuna kazıyan teknoloji ilkeldi. İkincisi daha ilginç: duyduğumuz şeyin yaşlı bir ses değil, modası geçmiş bir üslup olduğu savunuluyor — sürekli yinelenen hıçkırık benzeri çıkışlar ve aşırı duygusal kayışlar, 19. yüzyıl Roma kilise müziğinin beğenisiydi ve bugünkü kulağa tuhaf geliyor.

Aşağıda, 1904 oturumundan kalan Bach-Gounod Ave Maria kaydının Internet Archive'de kamuya açık duran kopyası var.

Fellini'nin sinemasında ses hep sonradan takılırdı

Moreschi'yi Fellini'ye bağlayan şey yalnızca akrabalık değil. Fellini, filmlerini sesi sonradan ekleyerek çekerdi. Bu İtalyan sinemasında uzun süre genel kuraldı; Fellini'de ise yöntem haline geldi. Sight and Sound dergisinde Ocak 2020'de yayımlanan yazısında Pasquale Iannone, Fellini'yle çalışan oyuncuların durumu bildiğini anlatıyor: "Onunla çalışan bütün oyuncular, sette söyledikleri repliklerin çoğu zaman yapım sonrasında değiştirileceğini bilirdi."

Fellini bir oyuncunun sesi yüzüne yakışmadığını düşündüğünde sesi değiştirir, ya da komik bir tezat için kasıtlı olarak uyumsuz bir ses seçerdi. Iannone'nin aynı yazıda aktardığı üzere kuramcı Michel Chion bu noktayı şöyle tarif etmişti: "Seslerin barok ve merkezsiz bir bollukta bir tür özerklik kazanmaya başladığı bir noktaya varıyoruz."

Burada iki olgu yan yana duruyor: bedeninden koparılmış bir ses geleneği ve bedeninden koparılmış bir sinema sesi. Bu koşutluğu kitabın tanıtım metni açıkça kurmuyor — Feldman'ın asıl ilgisi, Roma'nın kutsalı gündelikleştiren eğiliminde, yani melekler, tespihler, tütsü ve kilise törenlerinin Fellini filmlerine nasıl sızdığında. Ama kayıt ile dublajı aynı sayfaya koyan bir kitabın bu soruyu da açacağını ummak için sebep var.

Gelenek 1903'te resmen kapandı

Kastrato geleneği 16. yüzyıl ortasında İtalya'da başlamıştı; sesi kalınlaşmasın diye ergenlik öncesinde hadım edilen erkek çocuklar, kadınların kilise korolarında şarkı söylemesinin uygun görülmediği bir düzende soprano ve kontralto bölümlerini üstlendi. Z Dergisi'nin konuya ayırdığı dosyaya göre uygulama önce Ferrara dükünün şapel korosunda görüldü, ardından Münih, Viyana, Dresden ve Vatikan'a yayıldı. Altın çağı ise kilisede değil, 17.-18. yüzyıl opera sahnesinde yaşandı; Farinelli (1705-1782) adıyla bilinen Carlo Broschi bu dönemin en ünlü ismidir. Opera için yazılmış son kastrato rolü 1824'e tarihlenir.

Operadan çekildikten sonra gelenek Roma'ya ve Vatikan'a sığındı. Sondaki perde ise 1903'te indi. Sistine geleneğinin destekçisi Papa Leo XIII o yıl öldü; yerine geçen Pius X, 22 Kasım 1903 tarihli Tra le sollecitudini adlı genelgesiyle soprano ve kontralto bölümlerinin çocuklar tarafından söylenmesini şart koştu. Yeni kastrato alımı böylece fiilen bitti. Moreschi 1913 Paskalya'sında korodan emekli oldu ve 21 Nisan 1922'de Roma'da öldü.

Tablodaki tarihler Moreschi'nin İngilizce Vikipedi maddesindeki kronolojiden ve kayıt oturumlarının tarihçesinden derlendi.

Geriye kalan soru

Moreschi'nin kayıtları iki kere eksik bir belge: hem geç kalınmış bir ses hem de ilkel bir teknolojiyle yakalanmış. Dolayısıyla bize bir geleneğin nasıl ses verdiğini değil, olsa olsa o geleneğin son gününün nasıl ses verdiğini anlatıyor. Feldman'ın kitabı bu eksikliği kapatmaya değil, eksikliğin kendisini konu etmeye çalışıyor gibi görünüyor — bir sesin kaybolduktan sonra kültürde nasıl dolaşmaya devam ettiğini.

Asıl merak edilesi şey şu: 480 sayfalık bir kitap, aile kayıtlarından çıkardığı bir evlilik bağını, Fellini'nin görüntüleriyle ne kadar sıkı örebilir? Akrabalık bir olgu; estetik akrabalık ise iddia. İkisinin arasındaki mesafeyi ölçmek, kitabı okuyacaklara kalıyor.

Fotoğraf: Unknown authorUnknown author, Public domain, Wikimedia Commons