Viellyre: Orta Çağ gibi görünen ama yepyeni bir yaylı çalgı
Japon müzisyen Keizo Ishibashi, yaylı psaltery, vielle ve lir fikirlerini birleştirip iki yayla çalınan Viellyre'yi yaptı. Çalgı eski değil, yepyeni.

Japon müzisyen Keizo Ishibashi kendine tuhaf bir soru sordu: Orta Çağ'da bir çalgı ustası olarak doğsaydım, hangi çalgıyı yapardım? Cevabı üç ay sürdü ve ortaya üç çalgı çıktı. Üçüncüsü, Laughing Squid'in anlatımıyla iki yayla çalınan ve adını "Viellyre" koyduğu yaylı bir çalgı oldu.
Laughing Squid, çalgıyı "Orta Çağ tarzı, tamamen özgün" diye tanıtıyor. Bu ifade yanıltıcı olabilir: Viellyre bir müze parçası ya da keşfedilmiş eski bir çalgı değil, 2026'da bir bilgisayar ve bir 3B yazıcı eşliğinde tasarlanmış yeni bir çalgı. Yapımcısı da bunu saklamıyor; çalgıyı kendi sözleriyle "Orta Çağ'a ait kurgusal bir yaylı çalgı" olarak anıyor.
Bir düşünce deneyi olarak çalgı
Ishibashi, kendi tanıtımına göre mandolin çalan, besteci ve mucit bir müzisyen. Daha önce Cantareel, natu-reverb ve Sitar Express gibi, gitar gibi çalgılara takılan ek parçalar tasarlamıştı. Blogunda 15 Eylül 2026 tarihli yazıda, o güne kadar hiç "çalgının kendisini" yapmadığını, çalgı yapımını bir tür "kutsal alan" gibi gördüğünü anlatıyor. Sonra bir çalgının içine girmek, telin gerginliğini, rezonansı ve ses aralığını yapıp bozarak öğrenmek istemiş.
Kendine koyduğu kural şuydu: piyano ve gitar gibi modern çalgıların henüz olmadığı bir çağda bir usta olsaydım, çalgıyı bir adım ileri nasıl taşırdım? Bu kuralı bir "kısıt" olduğu kadar bir "hile kodu" olarak da tarif ediyor: testere ve rendeyle klasik ahşap işçiliği yapıyor, ama modern bilgiyi, internet araştırmasını ve 3B yazıcıyı da kullanabiliyor. Hedef, onun deyişiyle, çalgıyı çalgı yapan temel ilkelerle yüzleşmek.
Ortaya çıkan üç çalgıyı yapımcının kendi YouTube kanalında yayımladığı "I Built Instruments That Shouldn't Exist." başlıklı videoda görebilirsiniz. Laughing Squid'e göre Ishibashi, yeni çalgıyı tanıtmak için bu videoda "Greensleeves" melodisini iki yayla çalıyor.
Üç çalgı, üç ay
Aşağıdaki özet, Ishibashi'nin kendi blog yazısındaki anlatıma dayanıyor.
| Çalgı | Dayandığı çalgı ve ayrıntılar |
|---|---|
| Santur | İran kökenli vurmalı telli çalgı; 72 metal tel, yamuk biçimli gövde, eklenmiş yarım ses kaydırma parçası. Çekiçler hammered dulcimer örnek alınarak yapılmış, yalnız bir yüzü keçeli. |
| Kromatik psaltery | Orta Çağ Avrupası psalteryasına dayanıyor; genişletilmiş gövde, 29 naylon ve florokarbon tel, yarım ses desteği, beş oktavlık ses aralığı. |
| Viellyre | Yaylı ve tamamen özgün tasarım; dar ses aralığı, bir kolla çalışan oktav kaydırma düzeneği ile genişletilmiş. |
Yapım süreci pürüzsüz geçmemiş. Ishibashi, bir diğer büyük psaltery'nin bitirilir bitirilmez telin gerginliğine dayanamayıp parçalandığını yazıyor. Santur ile Viellyre'nin de bitmeye yakın, neredeyse baştan yapıldığını ekliyor. Ona göre bunlar başarısızlık değil: hesaba katmadığı "yeni değişkenleri" gösteren işaretler.
Viellyre nasıl çalışıyor?
Viellyre'nin çıkış noktası yaylı psaltery. Psaltery, ahşap bir kutunun üzerinde açık tellerin gerildiği bir çalgı. Wikipedia'nın anlattığına göre yüzyıllardır bilinen psalteryalar tellere parmakla ya da mızrapla vurularak çalınırdı; yaylı psaltery ise 20. yüzyılın bir icadı. Üçgen biçimli sıradan yaylı psalterylerde her telin bir sonrakinden biraz daha uzun olması, tellerin tek tek yaylanabilmesini sağlıyor. Ishibashi de bu fikrin 20. yüzyılın başında Almanya'da doğduğunu belirtiyor ve yapıyı "kökten yeniden tasarladığını" söylüyor.
Yaylı psalterylerde çalma biçimleri değişiyor. Wikipedia'ya göre çalgı bir elle tutulup diğer elle yaylanabildiği gibi, yatırılıp her elde bir yayla, çekiçli dulcimer'e benzer biçimde de çalınabiliyor; bazı çalgıcılar çift notayı kolaylaştırmak için tek elde iki yay bile tutuyor. Laughing Squid Viellyre'yi "çift yaylı" diye anıyor, ancak Ishibashi'nin yazısında iki yayın tam olarak nasıl kullanıldığı anlatılmıyor. Bu ayrıntıyı doğrulayamadım.
Yapımcının açıkladığı asıl yenilik başka yerde: tel sayısı az olduğu için çalgının doğal ses aralığı yalnızca bir buçuk oktav. Ishibashi bunu genişletmek için bir kolla çalışan bir düzenek eklemiş. Kola basılınca V biçiminde dizilmiş çubuklar dönüyor ve telin doğal armoniklerini harekete geçiriyor. Böylece ses aralığı iki buçuk oktava çıkıyor. Armonik, bir telin tam boyunun bir bölümünde hafifçe dokunulduğunda duyulan ince, flüt benzeri üst seslerdir; düzenek bu dokunuşu mekanik olarak yapıyor.
Adın ardındaki çalgılar: vielle, lira, rebab
"Viellyre" adı iki kelimenin birleşimi: vielle ve lyre. Ishibashi'ye göre vielle bir Orta Çağ yaylı çalgısı, lyre ise bir tür lir ya da küçük arp. Vielle, Wikipedia'daki tanımla Orta Çağ Avrupası'nda kullanılan, üç ila beş bağırsak teli olan, modern kemana benzeyen ama gövdesi biraz daha uzun ve derin bir çalgı. 13. ile 15. yüzyıllar arasında trubadurlar ve gezgin sanatçılar tarafından çalındığı belirtiliyor.

Wikipedia, vielle'nin Bizans'ta kullanılan ve rebaba yakın bir yaylı çalgı olan liradan türemiş olabileceğini yazıyor. Rebab ise aynı kaynağa göre bilinen en eski yaylı çalgılar arasında; adı en geç 8. yüzyılda anılıyor ve İslam ticaret yollarıyla Kuzey Afrika'dan Orta Asya ve Güneydoğu Asya'ya yayılmış. Armut biçimli bir rebab türü 11. yüzyılda Batı Avrupa'ya ulaşıp rebec olmuş. Bu zincir, yaylı çalgıların Orta Çağ'da Doğu ile Batı arasında nasıl yol aldığını hatırlatıyor. Viellyre bu soyun gerçek bir üyesi değil, ondan esinlenen yeni bir tasarım: yapısı yaylı psaltery'ye, adı ise vielle ile lir'e gidiyor.
Türk okur için yakın akrabalar: kemençe ve kopuz
Bu aileyle Türkiye'nin bağı kemençede kendini gösteriyor. Wikipedia'ya göre "kemençe" adı, Farsça "küçük yay" anlamına gelen kemançeden geliyor. Klasik (armudi) kemençe, aynı kaynağa göre Bizans lirasıyla yakından ilgili; Karadeniz kemençesi ise kutu biçimli ayrı bir çalgı. Yani İstanbul'un klasik müziğinde duyulan yaylı çalgı ile Orta Çağ Avrupası'nın vielle'i uzak da olsa aynı geniş yaylı çalgı ağacının dalları.
Kopuz için dikkatli olmak gerek. Kopuz (Kırgızcada komuz) telli ama yaylı değil, çekilerek ya da tıngırdatılarak çalınan bir çalgı. Wikipedia, adının Orta Asya'daki yaylı çalgı kobyz (Özbekçede qo'biz) ile aynı kökten geldiğini not ediyor. Dolayısıyla Orta Asya ile yay ve tel arasında bir isim akrabalığı var, ama kopuzun yay ile çalınan bir çalgı olduğunu söylemek doğru olmaz ve Viellyre ile doğrudan bağı da yok.
Sırada ne var?
Ishibashi'nin yazdığına göre üç çalgıyı da henüz iyi çalamıyor; "yapıldı ama çalınamıyor" bir durumdan, oyun kitaplığında oynanmamış oyunlar biriktirmeye benzeterek söz ediyor. Önümüzdeki dönemde Viellyre'yi kromatik psaltery, santur ve kendi Cantareel'i ile birlikte çalmayı düşünüyor. Hangisinin ne kadar süreceği ya da çalgıların satışa çıkıp çıkmayacağı konusunda blogunda bir açıklama yok.
Çalgının asıl cazibesi "Orta Çağ gibi görünmesi" değil. Bir müzisyenin yaylı psaltery'yi, vielle'i ve lir'i bir araya getirip kendi fizik ve zanaat sorularıyla yeniden kurmasında. Bu yeni çalgının kayıtlarda nasıl duyulacağı, başka çalgıcıların da ona uyum sağlayıp sağlamayacağı henüz bilinmiyor.
Fotoğraf: Neitram, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/viellyre-orta-cag-gibi-gorunen-yeni-yayli-calgi.html — Yazdırma tarihi:


















